1938 Dersim Tertelesi’nin karanlık mirasıyla büyüyen Comerd, Kürdistan’ı adım adım dolaşarak unutulan ezgileri gün yüzüne çıkardı. Sürgündeki Kürt’ün yalnızlığına umut, halkının arayışına yoldaş oldu. Sahne aldığı her yerde sesi, halkının sesine karıştı.
Kürt halkı için müzik, hayatta kalmanın yollarından biriydi. Yasaklanan dil, bastırılan kimlik, inkar edilen kültür; ağıtlarda ve ezgilerde yaşamaya devam etti. Söz yasaklandı ama müzik hep vardı. Bu geleneğin içinde Hozan Comerd’in sesi ise özel bir yer tuttu. Dersim’in dağlarından Avrupa’ya uzanan Hozan Comerd’in yolculuğu, yalnızca bir sanatçının değil, aynı zamanda bir halkın hafızasını yeniden kurma mücadelesinin hikayesi oldu. Onun sesi; ilahilerden halk ezgilerine, sahnelerden Kürdistan dağlarına bir çığlığa dönüştü.
1938 Dersim Tertelesi’nin karanlık mirasıyla büyüyen Comerd, Kürdistan’ı adım adım dolaşarak unutulan ezgileri gün yüzüne çıkardı. Sürgündeki Kürt’ün yalnızlığına umut, halkının arayışına yoldaş oldu. Sahne aldığı her yerde sesi, halkının sesine karıştı.
Tertelenin çocuğu
1950’de Dersim’in Hozat ilçesine bağlı Kızıl Mezra köyünde doğan Hozan Comerd’in hikayesi, aslında annesinin ve babasının hikayesiyle başlar. Annesi, 1938 Dersim Katliamı sırasında ailesinden yaklaşık üç bin kişiyi kaybetmiştir. Henüz sekiz yaşındayken ablasıyla birlikte katliamdan sağ kurtulup dağlara sığınır. Babası ise aynı katliamda ailesinin büyük kısmını yitirir. Her iki taraftan da sağ kalan çok az kişi vardır. Bu ağır miras, Comerd’in ruhunda derin izler bırakır.
Ailesi, o dönemin siyasi baskıları nedeniyle kimliğini gizlemek zorunda kalır. Babası, toplumda kabul görmek için Sünni çevrelere yakınlaşır ve oğlunu da bu çizgide büyütmek ister. Comerd, küçük yaşta tanınmış din alimlerinden Qaûman şeyhinin medresesine eğitime gönderilir. Ardından Kanîreş’in (Karlıova) Kayikeye köyünde yaşayan Hûsênê Kamil Efendî’nin yanına yatılı gider. Comerd burada dört yıl boyunca Kur’an eğitimi alır, mevlit ve kasideler okur. Kur’an’ı Arapça, tefsirini ise Kürtçe öğrenir. Daha sonra Dep’e (Karakoçan) döner ve Meleyê Çerkê’nin yanında dini eğitimine devam eder. Sabahları ilkokula, öğleden sonraları medreseye gider.
Ancak çocuk yaşta Darwin’in evrim teorisiyle tanışması, onun zihninde bir çatışma başlatır. Dini öğretiler ve bilimsel gerçekler arasında sıkışan Comerd, sorgulamaya başlar. O günleri şöyle anlatıyor: “Dersim katliamından kurtulan bir anne ve babanın, hayatta kalmak için inancını gizlemek zorunda kalan bir toplumun korkulu izleriyle örüldüm. Bu yolculuk, beni hem dini hem de toplumsal bilinçle tanıştırdı. Ancak taşıdığım en derin tanım ‘Tertela Dêrsim’in çocuğu’ olmaktı. Ailemin ve toplumun yaşadığı büyük kırımlar ruhuma işledi ve sanatıma yön verdi.”
Sazla tanışma, aşka bulaşma
Henüz çocuk yaşta sesiyle dikkat çeker Comerd. İlkokulda öğretmenleri ona sürekli şarkı söyletir. Müzik yolculuğu ise babasının aldığı sazla başlar. Sabah ezanını okur, ilahi söyler, ardından sazına sarılır. Gençlik yıllarında Şengê adında bir kıza aşık olur. Bu aşk, onun sazına ve sözüne yön verir. Dersim ile Xozat arasında aşk peşinde geçen bu yıllar, duygularını türkülere ve şiirlere döktüğü zamanlardır.
Artık sesi yalnızca cami hoparlörlerinde değil, halk arasında da yankılanır. Kürtçe ilahiler ve halk ezgileriyle köy köy dolaşır. Sesi giderek halkın sesi olur: “Ben önce Allah’a aşık oldum, sonra Şengê’ye, sonra da özgürlük mücadelesine. Bu üç aşkı birleştirdim.”
68 kuşağıyla devrime yolculuk
1960’ların sonunda dünya genelinde esen özgürlük ve eşitlik rüzgarları, Kürdistan’da da karşılık bulur. Comerd, Türkiye İşçi Partisi üyesi olan amcası sayesinde sol hareketlerle tanışır. Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının mücadelelerini duyduğunda, artık yalnızca inançla değil, devrimle de bir bağ kurmaya başlar.
Kaside ve ilahilerin yerini artık halk türküleri alır. Comerd, Kürtçe, Aşık İhsani ve Ruhi Su’dan eserler söyler, Kürt devrim şarkılarını dillendirir. Her ezgi, yüreğinde bir isyana, bir umuda dönüşür. Ancak bu değişim, evde de çatışmalara yol açar. Babası bu değişime karşı çıkar. Hatta oğlunun sol görüşlerini anlayamaz ve tepki gösterir: “Babam artık başka bir yolda yürüdüğümü fark etmişti. Bana devamlı ‘Biz sana Allah, peygamber dedik… Sen ‘Leylim Leylim’ diyorsun’ derdi. Tabii
babam aslında Lenin demek istiyordu. Bunu her hatırladığımda gülerim.”
Sahnelerle ilk buluşma
Hozan Comerd’in sahneyle ilk buluşması 1969 yılında, Dersim’in Xozat ilçesinde düzenlenen bir konserde olur. Comerd, Mahsuni Şerif ve Ali Asker’le aynı sahneyi paylaşır. Burada ilk kez kendi yazdığı bir parçayla dinleyicilerin karşısına çıkar. Aynı yıl müzik serüvenini daha da derinleştirmek için İstanbul’a gider ve usta ozan Aşık Daimî’den nota ve bağlama eğitimi alır. Artık sanat, onun için yalnızca bir ifade biçimi değil, bir yaşam biçimidir.
Cezaevi yılları
1970’lerde Dev-Yol hareketine sempati duymaya başlar. Zamanla bu hareket içinde çeşitli çalışmalarda yer alır. 1982’de “komünizm propagandası” yaptığı gerekçesiyle bir yıl cezaevinde kalır. Cezaevi yıllarını tebessümle hatırlayan Comerd şöyle anlatıyor: “Belki de hayatımın en güzel yıllarından biriydi. Dep’te ‘Hafız Comerd cezaevine gelmiş’ diye yayılmıştı. Her gün bir aile beni ziyarete geliyordu.”
Cezaevinde Kürtçe ezgiler söylemeye devam eder. PKK’li mahkumlar arasında Comerd’in Kürtlük bilincine olan bağlılığı hep konuşulur. “Bakmayın Comerd’in Dev-Yol’da olduğuna, yaptığı müzikle, giyimiyle o tam bir PKK’lidir” sözlerini sık sık duyar. Comerd, Dev-Yol içinde de sürekli Kürtlük ve Kürdistan meselelerini tartışmaya açtığını anlatıyor.
Hepsi Kürdistan içindi
Comerd, 1987’de Avusturya’ya gider. Katıldığı gecelerde sahneye Kürt kıyafetleriyle çıkar, gerillalara selam gönderir. Bu gecelerden birinde Can Yücel ile karşılaşır. Program bitince Can Yücel onu yanına çağırır, “Kürt oğlu, buraya gel” der, Comerd gider. Can Yücel onu alnından öper ve şu sözleri söyler: “Ben Kürtleri çok seviyorum. PKK’yi de yüreğimin derinliklerine gömmüşüm. Ama burada… Türkiye’de değil.”
Comerd’in sahnedeki politik duruşu, o dönem bazı çevrelerce tam olarak anlaşılmaz. Hatta zaman zaman espri konusu olur. Bir gece, Ali Asker şakayla karışık şöyle der: “Yahu Comerd, neden milliyetçilik yapıyorsun? Kürt elbiseleri giyiyorsun, Kürtçe söylüyorsun. Sen buraya gelip yemleniyorsun ama yumurtalarını gidip PKK’nin oraya bırakıyorsun.”
Comerd o anıyı şöyle anlatıyor: “Güldük tabii. Ama içinde biraz da gerçek vardı. Çünkü doğruydu; ben o gecelere çıkıyor, o sahnelerde oluyordum ama yüreğim hep başka bir yerdeydi. O türküler, o kıyafet, o dil… Hepsi Kürdistan içindi.”
Augsburg’dan akademiye
1989’da Almanya’da yaşadığı bir karşılaşma, Comerd’in yolunu tamamen değiştirir. Dev-Yol’dan uzaklaşır, Kürt özgürlük mücadelesiyle bağlarını derinleştirir. Augsburg’da bir dernek toplantısında tanıştığı Kürt yoldaşların sıcaklığı, Comerd’in kararını netleştirir: “Elimi öyle bir yoldaşlıkla, öyle bir sevgiyle sıktı ki… Adeta kendimden geçtim. İçimde yıllardır bastırdığım ses artık daha güçlü duyuluyordu. ‘Ben yolumu buldum. Artık Kürt halkıyla yürüyeceğim’ dedim.”
İki yıl boyunca yoldaşlarıyla ev ev dolaşır, gazete dağıtır, sohbet eder. 1991’de ise Nürnberg’de düzenlenen bir gecede Hûner-Kom sanatçılarıyla ilk kez sahne alır. Bu onun için bir başlangıç olur.
1992’de ise Düsseldorf’taki Kürt Akademisi’ne katılır. Akademi, onun için bir dönüm noktası olur. Comerd o ilk karşılaşmayı şöyle anlatıyor: “Adımımı attığım anda başka bir dünya açıldı önüme. Duvarlarda Meleyê Cizîrî’nin, Ehmedê Xanî’nin, Cegerxwîn’in ve daha nice Kürt sanatçı şehidin fotoğrafları vardı. Hepsi bana bakıyor gibiydi. Dizlerim titredi. Konuşacak halim kalmadı. Günlerce sustum. Sadece baktım, içime aktım. Daha sonra bir gün, ‘Yeter artık Comerd… Kalk ayağa. Bu halk seni bekliyor, mücadele seni çağırıyor’ dedim. O gün yeniden doğdum. Sazımı alıp sahnelere döndüm. Artık yalnız değildim. Adım adım Avrupa’yı dolaştım, müzik aracılığıyla halkla bağ kurdum.”
Milyonlarca evim var
Hozan Comerd için müzik, yalnızca bir sanat değil, halkla kurduğu bağın da bir aracıdır. Yıllar boyunca sahne aldığı her yerde bu bağı daha da güçlendirir. Comerd, Kürt halkıyla kurduğu ilişkiyi ve sanat anlayışını şu sözlerle özetliyor: “40 yıldır mücadeledeyim. Neredeyse tüm kıtaları dolaştım. Zaman zaman insanlar bana ‘Araban, evin var mı’ diye soruyorlar. ‘Yok’ diyorum. Ama aslında milyonlarca evim var. Bunca yıl, bu kadar ülke gezdim, en fazla üç defa otelde kalmışımdır. Gittiğim her yerde Kürt halkı bana kapısını açtı. Milyonlarca ev varken neden bir evle yetineyim?”
Müziğini halkın değerlerinden, verilen mücadeleden besleyerek sürdüren Comerd, bu değerlere yaklaşımında dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor: “Gerilla, mücadele, şehit ve Önderlik… Bunları hiçbir zaman bir araç gibi kullanmak istemedim. Bu değerlere yüzeysel yaklaşmaktan hep çekindim. Çünkü onları basit anlatmak yerine, derinlemesine ve hak ettikleri ağırlıkla ifade etmeyi tercih ediyorum.”
Son olarak Kürt sanatının özgürlük mücadelesine yeterince eşlik edemediğini söylerken şu ifadeleri kullanıyor: “Çok büyük acılar yaşandı, çok büyük kahramanlıklar ortaya kondu. Kürt halkı yoktan var edilerek tarih sahnesine çıkarıldı. Ama bugün dönüp baktığımızda, bu büyük mücadeleye karşılık gelen sanat üretimi oldukça geride kaldı. Yine de inanıyorum; bir gün gelecek, Kürt sanatçılar yaşananları tuvale, notaya, sinemaya, kelimelere dökecek. Çünkü bu halkın kahramanlığını ve çektiği acıları sanata dönüştürmek yalnızca bir hak değil, aynı zamanda bir görevdir.”
Comerd’in mirası
Hozan Comerd’in Hûner-Kom ile başlayan müzik yolculuğu, uzun yıllar sahnelerde sürdü. Yıllarca dilden dile dolaşan ezgilerini 2003 yılında ilk kez bir albümde topladı. "Car Caran" albümü, sahnelerde yankılanan şarkılarını Kürt halkının kalıcı hafızasına kazıdı. Her stran, kısa sürede sadece konser salonlarında değil, sokaklarda ve evlerde de yankı buldu. Aradan yıllar geçse de bu albümdeki ezgiler hâlâ hafızalarda tazeliğini koruyor.
Geçtiğimiz aylarda çıkan ikinci albümü "Xozan", bu kez klasik Kürt edebiyatının güçlü şairleriyle buluşturdu dinleyiciyi. Meleyê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Melayê Batê ve Pertew Begê Hekarî’nin dizeleri, Comerd’in sesiyle yeniden hayat buldu. Sahnede başlayan yolculuğunu albümlerde ölümsüzleştiren Comerd, halkının sesini ve sözünü taşımaya devam etti.
Yayın Tarihi: 17/07/2025