Hapishanede yazmak, yalıtıldığın dünyayla iletişime geçmenin bir zeminine dönüşür. Küçük bir koğuşta veyahut daracık bir hücrede ranzanın sağladığı “konfora” dayanarak ve sadece kalemin kâğıtla bilindik bilinmedik sınırları aşıyor, bir dünya yaratıyorsun.
Özgürlük, kendi sınırlarını zorlayıp an’da gerçekleşmek ve bu an'ı koruyup yeniden devinim için güç biriktirmek ise yazmak da buna benzer bir hikâyeyi içerir. Yazma eylemi, kişinin bulunduğu noktadan dünyayı nasıl algıladığıyla, nasıl yeniden yaratıp yansıtmak istediğiyle ilgilidir. Ve tüm bu devinimler içerisinde kendi sınırlarını nasıl zorladığıyla ilgili; özgürlük gibi, özgürlüğün içe dönük yolculuğu gibi. Bu yüzden yazmak, yolculukla da simgeleşir bizim için. Zira doğunun kadim topraklarında bir anlatıcıya dönüşmek her şeyden önce ruhunu bilmekle ilgilidir; ruhunun ve sözün sınırlarını bilmekle. Bu yüzden yazmak, ruhuna doğru uzanan bir yolculuğun anlatımına dönüşür. Anlatıcı, belleğin derinliklerine doğru indikçe, düş ve düşün yaratıcılığın imbiğinden geçtikçe sözün ruhuna erişir. Nihayetinde sözü söyleyen ve eyleyen söz ile bir olur ve yazmak zorlu bir yolculuğun anlatımına dökülür.
Toplumdan, doğadan koparıyor
İçerde yani hapishanede yazmak da bu yolculuktan gayrı bir aşamayı anlatmaz. İçinde yaşadığı toplum, dünya ve sistemle dertleri olanlar bir özgürlük düşüyle yola çıktıklarında öncelikle kendilerini bilmek gerektiğini öğrenirler. Kendini bilmek; öğrenme, anlama ve farkına varma süreçlerinden yalıtılmış değildir. Ve tüm bu süreçlerin bir diğeriyle ilişkilenme zemininde gerçekleştiği yadsınamaz. İlişkilenme realitesi zindan sosyolojisinde bambaşka bir gerçekliğe tekabül eder. Zira bu sosyolojide gerçeklik oldukça kısıtlıdır, kısıtlanmıştır. Dar bir mekânda, daraltılmış bir yaşam zemininde kısıtlı iletişim ve ilişki olanakları, toplumdan ve doğadan koparılmışlık hapishanenin durağan toplumsallığında farklı arayışları gündeme getirir. Okumak, öğrenmek, analiz etmek ve deneyimi içselleştirip farkındalığı geliştirmek bu arayışlardan biri olur. Edebiyat ise en özgün ve ayrıcalıklı yerini alır.
Şifacı ve kadıncıl hakikat
Her şeyden yalıtılmış bir mekânda edebiyat aracılığıyla farklı dünyalarla temas kuruyorsun bir bakıma. Farklı ülkeler, halklar, kültürler ve deneyimlerle tanışıyorsun. Farklılık kadar benzerlikler, ortaklıklar. Mesela acının, sevincin benzerliği şaşırtıyor, yakınlaştırıyor. İyilik, güzellik, direniş, fedakarlık ve empati gibi erdemlerin kabulü; kötülüğün, çirkinliğin, ihanetin, bencilliğin reddine dair tavrın evrensel rengi ortak bir inancın iyileştiriciliğini barındırıyor. Bu yüzden edebiyat (dünya klasiklerinden tutalım devrim edebiyatına, modern çağ edebiyatlarında tutalım feminist edebiyata, kurmacanın teorisinden tutalım folklorik anlatımlara kadar bütün bir külliyatı kastederek belirtiyorum) içerde bir diğeriyle ilişkilenmenin düşünsel, duygusal ve ruhsal alt yapısının oluşumuna canlı bir katkıda bulunuyor. Tüm bunlar aynı zamanda edebiyatın şifacı ve ne denli kadıncıl olduğuna işaret ediyor. Ne de olsa şifa veren, iyileştiren her şeyde kadına dair silinemez bir iz vardır. İçerde yazmak süreci de bu hakikatin dışında değildir.
Oluşturduğun karakterlerle duvarların ötesine seslenirsin, uğruna mücadele ettiğin bütün bir hayatın çizgilerini gerçek kılarsın. Ve senin duvarların ötesindeki dünyaya söyleyeceğin bir sözün olur. O sözle koparıldığın hayata karışır özgürlük uğruna her şeyi göze almış insanın düşlerine dokunursun.
Yalıtıldığın dünya ile temas
Yazmak, yalıtıldığın dünyayla iletişime geçmenin bir zeminine dönüşür. İçindeki susmak bilmeyen sesle anlatı üzerinden ilişkilenmenin aracıdır yazmak. Bu ilişkilenme yaratıcılık ve üretkenlik üstüne kuruludur. Yazdıkça yani yaratıp ürettikçe ilişki bir bağa dönüşür; çoğu zaman mekândan ve mekân üzerindeki baskı sisteminden kaynaklı bu ilişki tek yönlü bir akış gibi görünse de esasta belleğin izleğinden beklentilere doğru yol alan bir akışla beslenir. Yazmak kendi benliğinle, inanç ve umutlarınla kurduğun ilişki olduğu kadar duvarların ötesindeki canlı hayatla, devingen toplumla kurduğun ilişkiyi de içerir bu yüzden. Küçük bir koğuşta veyahut daracık bir hücrede ranzanın sağladığı “konfora” dayanarak ve sadece kalemin kâğıtla oluşturduğu ilişki üzerinden tüm bilindik bilinmedik sınırları aşıyor, bir dünya yaratıyorsun. Mevsimlerin görünür, toplumun her kesiminin hareket halinde olduğu (üniformalılar dışında) yaşayan insanların acı çektiği, sevinip güldüğü, değişip dönüştüğü, bir ideale bağlanıp güçlendiği, sendelediği, kırılıp vazgeçtiği, yeniden toparlanıp devam ettiği, çocukların ve hayvanların koşuşturduğu bir dünya bu. Her ne kadar kurmacanın sınırlarında da olsa anlatıcı için bu dünyanın gerçekliği yadsınabilir mi?
Hücrenin sınırlarında bir yolculuk
Yazmak içsel bir yolculuksa eğer bir hücrenin, bir ranzanın sınırlarında bu yolculuk daha da derinlere iner. Kuyu kazar gibi derinliklere kazmaya yönelirsin. Ve bu çoğu kez bir tercih olmaktan çok bir zorunluluk olur. Belleğin, hissedişin, düşün, düşüncenin en derinine... Yazmak bu derinliklere dalmayı, yol almayı ve yoldan öğrenmeyi getirir. Bellek bu yolculukta vazgeçilmez bir rehbere dönüşür. Çöl kervanlarının iz sürmek için başvurduğu kuzey yıldızı gibi... Geçmiş ve şimdi geleceğin tozlu, kum taneleriyle belirsizleşmiş engebeli patikalarında bir yol göstericidir kuzey yıldızı. Belleğin bir yol gösterici, bir pusula olması gibi.
Geçmişi şimdiye, şimdiyi geleceğe bağlayan yolların pusulası bellek ise kimi vakit bu yollarda kaybolmamak için yazmaya yönelirsin. Belleğe dayanarak kim olduğun, nasıl yaşadığın ve nasıl bir gelecek istediğin bilgisine ulaşırsın. Geçmişin analizi geleceğin tahayyülüne vardırır seni. Kalem ve kâğıtla yeni bir dünya yaratırken o yaratım sürecinde kendini inşa etmeyi de öğrenirsin. Oluşturduğun karakterlerle duvarların ötesine seslenirsin, uğruna mücadele ettiğin bütün bir hayatın çizgilerini gerçek kılarsın, dostluğu, düşmanlığı, sadakati, ihaneti, bağlılığı, adaleti, zulmü, intikamı, direnci, bencilliği, kurnazlığı, fedakârlığı, aşk inancının ve yaratıcılığının imbiğinden süzerek yeniden yoğurur, şekillendirir ve söze dönüştürürsün. Ve senin duvarların ötesindeki dünyaya söyleyeceğin bir sözün olur. O sözle koparıldığın hayata karışır özgürlük uğruna her şeyi göze almış insanın düşlerine dokunursun. Doğaya karışır dallara tünemiş kuşun şakımasını, dağ rüzgârının sesini, yaprağa konmuş çiğ tanesini, toprağın iç sızlatan kokusunu duyumsarsın, o sözle evrenin derinliklerine karışır yıldız tozlarını avuçlayan bir çocukta tarihin ve anın nasıl gerçekleştiğini seyredersin. Ve tüm bunlar kuşkuya yer vermeyecek şekilde hakikat olur senin için.
Tanıklığın öz savunmasıdır
Yazmak çoğu zaman da bellek oluşturmaktır. Geçmişte yaşanılanların unutulmaması için, verilen bedellerin, çekilen acıların, yitirilen canların bilinmesi ve hafızalarda canlı kılabilmek için anlatının gücü önemlidir. Egemenlerce çarpıtılan, dejenere edilen toplumsal belleği onarıp iyileştirmede, arındırıp özgürlük değerleriyle şekillendirmede anlatının rolü yadsınamaz. İçerde yazmak sırf bu yüzden ahlaki bir yük ve ciddi bir sorumluluktur. Bu sorumluluk çocukluk hayallerinin, gençlik ideallerinin ve bir bütün hayatının inancının sonucudur. Duvarların kuşattığı daracık mekânda eline kalemi kâğıdı alıp ranzanda bu hayallerin izini sürdüğünde vardığın nokta gelecek kuşaklara bir sesleniş olur. Hiçbir tarih kitabının yazmadığı, hiçbir bilimin tanımadığı bir kahramanlık çağına tanık olanların bellek oluşturma çabasıdır bu. Tanıklığın öz savunmasıdır bir bakıma. Unutulmaya karşı, var olmamış gibi, onca mücadele verilmemiş, onca hikâye biriktirilmemiş gibi davrananlara karşı bir öz savunma… İçerde yazmak bir nebze de olsa özgürleştiriyorsa tüm bunlardan dolayıdır.
Yazmakla tarihi bir savaş verir
Özgürlük yolundaki bir kadının içerde olması ne denli meşakkatli ise (kadını içerde tutmak, onu dört duvar arasına hapsetmek egemenlerin bin yıllardır başvurduğu eril bir yöntem de olsa) içerde kadın olarak yazmak da bir o kadar güçtür. İlk masalların, hikâyelerin, destanların ve ilk şarkıların yaratımı kadınlarca olmuş iken, bin yıllar sonra kendi hikâyelerini yazmak, kendi öz anlatılarını, kendi dillerini oluşturmak ve yaymak için zorlu bir mücadele verirler. Kimi zaman kalemin tanrılığına soyunmuş erkek yazar ve okurlara ( tüm beğenisizliklerini, hoşnutsuzluklarını -eleştiri hakkı- adına sunanlar), kimi zaman tarihi psikolojik alt yapısı olan öz güvensizliklerine, kimi zaman bedenini hapsettikleri yetmezmiş gibi ruhunu, sözünü, hikâyelerini kuşatmaya çalışanlara karşı. Özensizlik, rastgelelelik yoktur kadında; bu yüzden yazma kararı vermek ile ilk kelimeye başlamak arasında tarihi bir savaş verir adeta. İlk cümle ile bitiş cümlesi arasındaki zamanın mücadelesi bir kenara bırakılsa dahi, edebiyatın engebeli arazisine adım atmayı düşündüğü an kılı kırk yarmaya başlar. Arazide ilerledikçe kelimeler, karakterler, mekânlar, yapılar, kurmacalar, tarzlar kadın için özenle, titizlikle ele alınması gereken hususlar olur. Edebiyatın örümcek tutmuş, dip odalarına kadın eli değmesinin her zaman iyi bir yanı vardır. Tabi şunu da kaydetmek lazım, bu engebeli arazide kadın yalnız başına değildir. Hapsedilen kadının bulunduğu mekânı yaşanılır kılmaya çalışacağı, özveriden kaçınmayacağı açıktır. Yaşanılır kılınan her mekân kadın ortamıdır ve bu ortamdaki yoldaşlık serbest piyasa teori ve pratiklerini alt edecek güçtedir. Arazideki kadın bu yoldaşlıktan güç ve destek alır, inanç ve teşvikle yaralarını iyileştirir, ilk eleştirmenlerini onlardan seçer, önerilerine kulak verir, düzeltmelerde dikkat kesilir. Zira bilir (daha doğrusu bilmesi sağlanır) bin bir endişe ve emekle yarattığı o eser dışarı çıktığında aynı özeni ve değeri görmeyecek, aynı heyecanla karşılanmayacaktır. Fakat yazma sürecindeki ortak heyecan, beklenti, sonrasındaki basım ve kitap haline geliş sürecindeki ortak sevinç ve gurur yine de birçok şeye değerdir. İçerde yazmak, kadınca yazmak, hayat kadar gerçek bir yaraya dokunmak ve hayatı sağaltmaktır. Sözün değerinin henüz bunca düşmediği, sözün kutsal bilindiği zamanlara hakkını teslim etmektir.
Sözün Tanrı'ya dönüştüğü dinlerin kadim mesajının doğuda yükseldiği düşünülürse; bu toprakların söze, sözün hakikate, hakikatin iyileştirici gücüne daha fazla ihtiyaç olduğu açıktır.
Rojbin PERİŞAN, 1992'de tutuklandı, 2022'de cezaevinden çıktı.
Yayın Tarihi: 16/02/2025