Hakikat arayışında çekilinen yer

Ben geçmişin parçalar, parçacıklar halinde bugüne geldiğini düşünüyorum. Proust diyelim eski bir aşkı düşündüğünde ilgili kişiye dair bütün manzarayı ve süreci önümüze yavaş yavaş serer, bense geçmişten bazı anları gelişigüzel biçimde bugüne taşımayı tercih ediyorum.

Anca hissedilebilir olan Araf, Ömer F. Oyal edebiyatının okura eşlik ettiği tekinsiz yoldaşıdır. Romanlarının çekiciliği, okuru özgür kılıyor olması karakterlerinin bu Araf’ta -‘Hakikat arayışında çekilinen yer’de- hiçbir pencereden dünyaya bakmıyor oluşu ve septik bir halde yaşamı tahlil ediyor oluşundan geliyor. Külliyatında tarihten politikaya, sanattan dinlere kadar kendini ehil gördüğü bütün alanlara yer vermesi bu atmosferi çok daha güçlü kılıyor. Araf belki de sadece benim, bu kadar geniş bir yelpazenin içinden kendime çıkardığım paydır, bilmiyorum. Ama şüpheci, tahlile doymayan, değer sistemlerinin birinden birine sıçrayan kaygı içindeki bireylerin yaşadığı çağımızda bu edebiyat, kimseye iğne batırmadan -ki kendini aşındırırdı- derin bir kavrayış çiziyor. Belki çağımız insanının sağalmasını ya da yeni yollarla beraber anlam aramanın gerekliliğini bu Araf bilinci geliştirebilir. Gerçi kendisinin de dediği gibi ‘Araf düşünceyle dolmuyor’.

Ömer F. Oyal edebiyatında zaman akışı parçalı olduğu haliyle metnin arayışını sarmal halinde takip ediyor. Şimdinin tarihin dönemlerinde zuhur ettiği, mitin şimdiyi şekillendirdiği zamanlar ve anlamlar arasında kapana kısılmış insan. Ne kadar elle tutulabilir hale gelmiş olsa da artık insan, Ömer Oyal için hala soyut varoluşunu tamamlama kavrayışından vazgeçemiyor. ‘Geçmiş ve geleceğin yaşandığı yakın şimdide’, bu sarmallık soyut insan varlığını bir araya getirmeye çalışıyor. Tabii ki her zaman özgürleştirici formuyla, penceresiz. Bu, okunan metin için çoğunlukla rahatsızlık vericidir. Ama buna direnildikçe de ‘olanı olduğu gibi görebilmenin’ keşfi tarifsiz haz verir. Belki bana göre edebiyatını politik hale getiren varoluşun hiç tartışılmadan bu şekilde edebiyatında mücadele ediyor oluşudur. Bu mücadele yaşamı tanımlayan tufanda vuku bulur. Kendi sözleriyle bu analoji şöyle de açıklanabilir: ‘Tufan gerçekte geride kalmamıştır. Yaşayanlar onu hayatları boyunca taşımaya mecburlar. Suyun yükselişini, gemide geçen zamanın ürkütücülüğünü ve sonundaki çamur manzarasını hep içlerinde yaşayacaklar. İnsanların çoğalması tufanın sonsuza dek yaşaması demek.’

Kitaplarınızda özellikle de Bahara Bir Hediye, Ferahlık Anına Övgü, Önceki Çağın Akşamüstü, Gemide Yer Yok gibi kitaplarınızda, geçmişin yaşattığı hakikate inancını yitirmiş, yeniyi büyük bir ciddiyetsizlikle ve gelip geçicilikle yaşamaya çalışan, sadece arzuları ön planda olan ve her ne kadar da etkin bir karakter gibi görünse de aslında arzularının çıplak tahakkümü altında kalmış savruk edilgen karakterler izliyoruz. Öncelikle buna katılır mısınız?

Belki arzular değil de hepimiz gibi gündelik zaaflar ve dertler üzerine yaşayan karakterlerden söz etmek daha doğru olur. Bu anlamda söylediğiniz gibi karakterlerim genellikle olağan bir hayat yaşamaktalar. Ve evet o güne kadar bilinçli ya ya bilinçsiz kabul edegeldikleri hakikat parçalanmış veya solmuş oluyor. Bir dünya manzarası yitirildiğinde genel olarak savrukluğa ve günübirlik çabalara yöneliriz. Dünyamızı bir arada tutanın, devam etmemizi sağlayan tutunduğumuz hakikat veya dünya manzarasına ilişkin tasavvurumuz olduğu da söylenebilir. Bu dağıldığında ister istemez ufkumuzu yitiriyoruz. Ufuk yitimi bir tür yozlaşmayı da beraberinde getiriyor elbette. Günübirliklik hayatta kalma, çabasından, para, aşk, servet, çocuklar vb. hedeflere yönelmekten, bunların idamesinden başka bir şey olmadığı için yaşamın rengi solar. Bu anlamda yeni olan günübirlik çabaların yepyeni dünyasıdır ve buna uyum sağlanamadığında savrukluk da başlar. Karakterlerim hakikati aramak için yola çıkmazlar, onunla çeşitli şekillerde karşılaşılır veya onun tarafından ayartılırlar. Öbür yandan yeni bir hakikat tasavvuru başımıza gökten aniden düşüvermez, zaten ona dair açık ya da örtülü bir arayışımız da olmalıdır. Ulaşılan veya inanılan bir hakikat mutlak değildir, hiçbir zaman tamamlanmamıştır.

Kitaplarınızda aslında aranmayan bir hakikatin eksikliğinde hakikatin ne olduğunu sorgular buluyoruz kendimizi. Çağımızdaki hakikatin konumu sizce nedir? Ve edebiyat sanatının neresinde konumlanır?

Zor ve biraz uzatmak zorunda kalacağım bir soru. Hakikat kelimesiyle neyi kast ettiğini bilerek kullanan sayısı kadar çok hakikat anlayışı var. Bir kelimeye bu kadar ağırlık ve muğlaklık yüklenmesi en başta da kelimeye haksızlık. Kendi hakikat anlayışım konusunda tahammül sınırlarını aşmadan birkaç cümle söylemek gerekiyor sanırım. Öncelikle Hakikat, Mutlak’a vurgu yapıyor. Yani değişmeyen bir gerçekliğe, bir ilk kökene veya Tanrıya. Hepimiz mutlak bir hakikate inanmak istiyoruz ve Varlık hakkında sorular soruyoruz. Varlık’ın doğası hakkında düşünmek, tarihteki varlığımız hakkında, insanın doğası, kimliği üzerine düşünmek esasında bilinçli bir hakikat yaratmak demek. Yeryüzü ve gökyüzü arasındaki varlığımız ve değerlerimiz üzerine düşünmek demek. Böylece dünyayı onaylamanın, kök salmanın, yurt tutmanın ve düşünmenin el ele gittiği fikrine de de ulaşıyoruz. Dünya onaylanırken durmadan yeniden yaratılır ve bu süreç sürekli yenilenen eylemlerden ve tercihlerden kaynaklanır, dünya bu anlamda oluş halindedir, hiçbir zaman mutlak değildir, hiçbir zaman tamamlanmaz. Benim için hakikat bütün bu oluşun tamamı. Belli bir kesiti ya da anı değil. Dünya veya oluş manzarasına bu şekilde bakmanın da elbette semavi olsun olmasın belli bir aşkın yanı mevcut.

Büyük harfli hakikatin yanında küçük harflerle yazılan hakikatler de mevcut elbette ve hangisi söz konusu olursa olsun hakikat benim için o sürecin tamamına verilen ad. Bir şakulü sallayıp havada bir çember çiziyorsak, katettiği tüm alanlar hakikate dahil. Tarihte de bir mutlak hakikat arıyoruz, tarihin bir yöne doğru gidip gitmediğini, bir amacı olup olmadığını sorguluyoruz.

Gerçek edebiyat hakikat arayışından ayrı düşünülemez. Aksi halde edebiyat benzeri daha önce sayısız kez yaşanmış insan hikâyelerinden, dil oyunlarından, kurgu numaralarından, felaketlerden, duygu yığınlardan ibaret kalır. Kişiliğimizi bir arada tutanın hakikat tasavvurumuz olduğu gibi edebiyatta da metinleri anlamlı kılan hakikat tasavvurumuz veya arayışımız.

Transhümanizm, yapay zeka, “arttırılmış insanlık” vb. seçeneklerin masada olduğu günümüzde Hakikat, Varlık, insanın özü gibi meseleler belki yüz yıl öncesinden daha güncel. Bilinmeyenin, tasavvur edilemeyenin baskısını arttırdığı dönemlerde hakikatin ne olduğuna dair sorular artar. Bunlarla ilgilenmeyen, bu arayışı barındırmayan bir edebiyat zaten edebiyat adına layık olamaz. Bu durumda belki de edebiyatın en güçlü metinleri salt edebi niyetlerle yazılmamış metinlerdir.

Proust ile ilgili atıflarınızı ve beğenilerinizi söyleşilerinizde de görüyoruz. Gerçi görmesek de yazılarınızda illa ki referans aldığınız hissediliyor. Ama Proust'ta zaman biraz daha içine girilen, ileri-geri gidilebilen, kaybolunabilen bir deniz hissiyatı verirken sizde biraz daha ele alınıp parça parça dereler haline getirilen bir mühendislik hissiyatı veriyor. Bu fark felsefi anlamda farklı bir kavrayış mı yoksa sanatsal anlamda deneyiminizin iz düşümü mü?

Benim için zamansallık geçmişin daima önümüzde olması demek. Geçmişi durmadan dönüştürüz ve bu da haliyle şimdiyi dönüştürür. Bu anlamda geçmiş ile işimiz hiçbir zaman bitmez, o hep önümüzdedir. Başka bir deyişle “geçmiş"i, "şimdi"yi ve "geleceği" yakın şimdide birleştiririz.

Öbür yandan geçmiş bir anın içine şimdiye sıçrar. Proust’da bugüne gelen, hatırlanan ve onun çevresindeki bütün manzara ve süreçtir, dediğiniz gibi içine girilebilen bir şeydir; ben ise geçmişin parçalar, parçacıklar halinde bugüne geldiğini düşünüyorum. Proust diyelim eski bir aşkı düşündüğünde ilgili kişiye dair bütün manzarayı ve süreci önümüze yavaş yavaş serer, bense geçmişten bazı anları gelişigüzel biçimde bugüne taşımayı tercih ediyorum. Bana göre geçmiş zaten düzensiz parçalar halinde şimdiye taşınıp şimdinin bakışıyla, belki de ihtiyaçlarıyla yeniden şekillendiriliyor. Bunu bir yapbozun parçalarının düzensiz biçimde bugüne taşınmasına benzetebiliriz. Ama parçalar tamamlandığında ortaya çıkan resim oyunun kutusunda resmedilenden oldukça farklıdır. Bu durumda da parçaları birleştirmek ve genel manzarayı bir bütün olarak görmek okuyucuya bırakılıyor. Tabii bu kronolojik de olmuyor. Bazı metinlerde okuyucunun kafasının iyice karışmaması için kronolojik gitmeye çalışıyorum ama esas tercihim bu değil. Bu parçalılık gerçeği daha iyi yansıttığı gibi edebi metni daha sık dokulu hale getiriyor. Bunu yapabilmek ise dediğiniz gibi bir tür mühendislik çalışmasını andırıyor zira yazarken hangi geçmiş parçacığının ne zaman zuhur edeceğine dair bir görüşe sahip olmalısınız, tercihler yapmalısınız. Geçmişten bugüne sıçrayan, şimdideki bir ana bir şey katmalı, onu derinleştirmeli, başka çağrışımlara yol açmalı.

“Araf’ın Hakikat arayışında çekilinen yer olduğunu söyleyebiliriz. Jünger’in ormanına değil Araf’a çekiliyoruz. Araf’ta ikamet etmek bir bekleme salonunu yurt tutmak, orayı sakince deneyimlemek, hatta hafifçe sallanmak demek.”

Bahara Bir Hediye kitabınızda bence edebiyatınızın demirbaşı olarak gördüğüm bir tanımlamanız var. Firdevs'in arzuladığı kültürün içine kendini doğurma ihtiyacında: “Araf asla tanımlanamaz. Cehennem bile bir aidiyettir. Araf'tan boşalan yerler düşünceyle dolmuyor.” Bu kavrayış beni bir söyleşinizde yazarlığa başlattığını söylediğiniz kriz anınıza götürüyor. Araf bir fikir midir yoksa deneyim midir? Saplantı bu Araf'tan mı doğar? Bu Araf halinin hakikatleri değersizleştiren, aidiyetleri yok sayan hakikati nedir? Araf doldurulabilir mi, evetse nasıl?

Bahara Bir Hediye özelinde konuşursak burada Firdevs’in kendini başka bir kültürde doğurma çabası örneğin göçmenlik, mültecilik gibi bir şey değil, burada bilinçli bir gayret söz konusu ve bu anlamda yaşanan da bir deneyim. Firdevs’in sorunu yazgının bir bıçakla kesilip atılabileceği, yazgımızın hoşlanmadığımız kısımlarının geçersiz kılınabileceği ve yerine uygun bulduğumuz eklemelerle yeni bir yazgı yaratılabileceği fikriydi. Kişi böyle bir durumda hiçbir şey olarak kalır, yazgıları doğuran dünyalar arasında havada kalır. Burada anlatıcının bu tür bir Araf korkusu ve Araf’ta yaşama cesaretini gösteren Firdevs’e karşı haseti bir arada bulunuyor. Bu romanda hikâyenin altındaki başat konu başka bir kültüre intisap edilip edilemeyeceği, bunun olanaklı olup olmadığıydı. Her ne kadar keskin dönüşümlerden yanaysam da bu özellikle anadil düşünüldüğünde oldukça zor bir hedef. Bunu yapanlar olduğunu biliyorum üstelik bu dönüşüm çağımıza özgü de değil. Çağımızın özelliği bunun kitlesel biçimde mümkünün alanına girmesi ve teşvik ediliyor olması. Yani bir kültürel füzyon teşviki söz konusu.

Bahara Bir Hediye çerçevesinden çıkarsak, Araf’ın Hakikat arayışında çekilinen yer olduğunu söyleyebiliriz. Jünger’in ormanına değil Araf’a çekiliyoruz. Araf’ta ikamet etmek bir bekleme salonunu yurt tutmak, orayı sakince deneyimlemek, hatta hafifçe sallanmak demek. Bunu peşinen hiçbir değerin üstlenilmediği bir mekan olarak da görebiliriz. Doğru ya da yanlışın artık fark etmediği, hepsinin aynı hakikatin uğrakları olduğunu görmek de denilebilir. Bu anlamda arayışın ve sorgulayışın mekanı Araf’tır ve onun mevcut dünyada yarattığı boşluk herhangi bir düşünceyle doldurulamıyor, boşluğu dolduran deneyim, hatta içsel deneyim.

Romanlarınızda olayların gelişimi tali bir yol olarak kendilerini hissettiriyor. Ana merkezi çoğunlukla karakterlerinizin dış dünyadaki canlı-cansız, dolaylı-doğrudan ilişkileri üzerine tahlilleri ve algılayışları üzerine gelişiyor. Bu açıdan büyük bir keyif alıyorum. Ama aynı zamanda karakterlerin ve romanın genel bakışı anlamında hiçbir ilkeye ya da hiçbir ön kabule dayanmadığını görüyoruz. Bu okur için ciddi bir özgürlük alanı. Bunu edebi bir tercih mi yoksa politik bir tutum olarak belirliyorsunuz?

Haklısınız, olayların gelişimi benim için pek de önemli değil. Romanı merak uyandırıcı bir olaylar dizisini anlatmak için yazmıyorum bu anlamda olay örgüsü tali önemde. Hatta önce altta hangi tartışmanın geçeceğine karar verip karakterleri, olay örgüsü vb. diğer unsurları ona göre belirliyorum. Hatta bazen karakterler birer arketip niteliğinde oluyor ki, bu bir romanın yapısına, amacına tamamen ters. Arketiplere dayanmak hem evrenselliği ve hem de zamana bağlı kalmamayı sağlıyor. Tabii bunu abartmak istemem.

Karakterlerin hiçbir ilkeye dayanmayışı, Araf’la, dünyaya bakma biçimiyle ilgili. İlke ya da ön kabul, olan bitene bakışımızı daha en başından sakatlıyor. Buna karşın, olana olduğu gibi bakabilmek sanıldığından daha zor. İlkemiz veya ön kabulümüzün dünyaya açılan penceremiz olduğunu düşündüğümüzde bunun aynı zamanda sınırlayıcı olduğunu da anlarız. Odaklanma, görme tarzı kendisi dışında kalanı yadsır ister istemez. Ben pencereyi aşmaya çalışıyorum, daha doğrusu okurun pencere dışındakileri sezmesini, olanı olduğu gibi görebilmeye adım atmasını, tatsız da gelse bunu sezmesini istiyorum. Bu söylediğiniz gibi hem bir özgürlük alanı hem de doğal olarak rahatsız edici ve tatsız. Bazen belirsizliği kullanarak politik doğruculuğu aşmaya da çalışabiliyorum. Bir konu üzerinde düşünürken bir belirsizlik alanına, bir bulanıklık alanına taşmayı tercih ediyorum. Değerli olan bu bulanıklıkta elde edilebiliyor. Tabii belirsizlikte kalmak istemeyiz, mutlak bir hakikati, mutlak bir ilkeyi, siyah ve beyazı tercih ederiz. Edebiyatta genellikle yazar anlattığını bir ilke çerçevesinde, bir ön kabuller zincirinde anlatır, okuru da zaten yazarın ön kabullerini bilerek onu izler. Bu rahatlatıcıdır. Böyle bir yazar okuduğumuzda pencerenin ne olacağını biliriz. Anlatılan hikâyeye bakışın, yaklaşımın ne olacağı baştan bellidir ama bu bana bir şey kazandırmaz. Kazandırdığı tek şey belki dilin güzelliği ya da insanların hayatlarına dair yeni bilgi ve örneklerdir. Böyle bir edebiyat dünyaya bakma biçimimizde bir değişiklik yaratmaz ya da onu sorgulamamıza yol açmaz. Mevcut düşüncemizi pekiştirmeye, pekiştirerek ne kadar haklı olduğumuza veya haklılığımıza dair kendimizi ikna etmeye yarar ve ben böyle bir edebiyattan uzak durmaya çalışıyorum. Edebiyat bizi belirsiz, kolayca bir hükümde bulunamayacağımız bir alana götürüp orada bırakmalıdır.

İnsanın, en azından insanlığın sınırlı bir kesiminin insan olmaktan çıkıp yeni bir türe, insan/makine/ ağ bileşimi bir forma dönüşmesi bildiğimiz haliyle Varlık sorusunu tamamıyla değiştirecek. Da Sein olmayacağız belki. Artık her yerde olunacak ve hiçbir yerde olunmayacak.

Karakterleriniz, yaşamlarını kurdukları o zamana kadarki değer sistemlerinden çıkıp arzularının peşinden saplantılı halde ilerlerken vicdan azabı, pişmanlık, utanç hissetmiyorlar ya da roman hiç bu alanlara değinme gereği görmüyor. Sizce saplantı halinin doğası bunları dışlar mı? Kriz anı geçmişi gelecekten bu kadar keskin ayırabilir mi? Geçmişin hiçbir değer yargısının gelecekte hissedilemeyeceği bir sonra var mıdır bu inançsızlıkta ve bıkkınlıkta?

Burada geçmiş değer yargılarının dışına çıkmaktan söz ediyorsak, evet, karakterlerim bir kabulün dışına çıktıklarında geriye dönüp pek de bakmıyorlar. Hatta krize, değer değişimlerine rağmen hayatlarında bir tür süreklilik görüyorlar. Bu saplantıyla değil, krizin ve yeni gelişenin doğasıyla ilgili.

Biraz önce zamansallık bahsinde söylediğim gibi geçmiş durmadan geri döner, siz artık başka bir değer sistemine göre yaşıyorsunuzdur ama geçmişe ait bir bakış, bir duygu ansızın hortlayıverir. Bazen bu bir tetikleyicinin eşliğinde oldukça duygusal biçimlerde de olabilir ama aslında duygusallıktan pek hoşlanmıyorum. Geçmiş değerlerin bu hortlayışı şimdiyi değiştirmez zira geçmişteki değer sistemi aşılmış, reddedilmiştir, ona ilişkin unsurların bugüne sıçraması artık bir ağırlık taşımaz, çünkü geçmişin değerleri şimdinin değerlerine yedirilir. Böylece dünyaya bambaşka bir değerler sistemi içinden baksanız bile, geçmiştekiyle bugünkü arasında bir süreklilik, bir bağlantı görmeye başlarsınız. Eski olandan kurtulamazsınız ama artık o eskisi gibi değildir. Kriz sonrasında da artık dönüşmüş olan geçmişteki unsurlarla birlikte yaşarız. Zaten o kriz anına çok uzun sürede bir birikimle gelinmiştir. Anlık bir sıçrama değildir. Kitaplarımda sıçrayış ansızın değil sessiz bir birikimin ardından bir tetikleyici ile birlikte gelir. Karakterlerim dış dünya ile sızlanma, yakınma temelinde bir ilişki kurmadıkları için bu sessiz birikim, sessizliklerle, kısa cümlelerle hissettirilmeye çalışılır. Zaten kitaplarımda diyalog unsurunu minimal ölçekte kullanırım çünkü iki kişi arasında uzun diyaloglara, uzun cümlelere, münazaradaymış gibi uzun açıklamalara da pek inanmıyorum.

Eserlerinizle bazen direkt mitle bazen anlatılan, değer sistemlerinin içinde görülen ama her zaman varlığı ya da yokluğu ile orada bulunan hakikat arayışının çağımız postmodern sanat dünyasında, hakikat-sonrası politik dünyada karşılığının ne olabileceğini düşünüyorsunuz?

Hakikat-sonrası politik dünyaya dair bir şeyler söylemek bu söyleşinin sınırlarını aşar ama hakikat algımızın giderek bulanıklaştığı, daha da bulanıklaşacağı, insanın bile yeniden tanımlanması zorunluluğu ile karşılaşacağımız, yukarıda Varlık ile ilgili sıraladığım bütün unsurları yeniden ele almayı gerektirecek bir döneme girdiğimiz açık. Kurgu bilimden değil çok yakın gelecekten söz ediyoruz. Bu dönüşümü beğensek de beğenmesek de anlayıp yeniden değerlendirmek zorundayız. Sanat, daha özel konuşmak gerekirse edebiyat, bunun araçlarından birisi olacak. Biraz önce söylediğim gibi bu son derece radikal dönüşüm karşısında hakikatin konumu gerçek edebiyatın gündemlerinden birisi olacak. Zamansallığın, belirsizliğin öne çıkması, dilin giderek sadeleşip neredeyse yerel özelliklerden sıyrılması, yerelliğin daha şimdiden folklora dahil edilmesi, cümlelerin kısalması ama arkasındaki boşluğun tedirgin edici tınısı daha şimdiden yaygınlaşıyor. Bunun belirtilerini daha şimdiden dünya edebiyatında görebiliyoruz zaten. Edebiyatta son 20 yıldır mitin ve mitolojinin bir anlamda hortlaması da bu görüngünün bir diğer yüzü. Fantastik edebiyat dediğimiz oluşum arketipleri tarihselliğinden ve somut kültürlerden koparıp hayali bir dünyaya tahvil etme gayretinden başka bir şey değil. Benzer dönemlerde sabit değerlerle döngüler arasındaki ilişkiler daima tartışılmıştır. Mit böylesi koşullarda kalıcı değerlerin taşıyıcısı olarak, birer arketip olarak, yerel özelliklerden sıyrılmış bir çekirdek olarak bugünü anlamak için uluslararası bir araç haline gelir. Tabii dönüşmüş olarak. Edebiyat bir yandan zamanlar üstülüğe ya da zamansızlığa yönelirken öbür yandan da mitlerin yeniden ihyasına yönelecek. Nihayetinde bu son derece ciddi dönüşüme rağmen mitin ve değer sistemlerinin varlığını koruyacağını, bu anlamda hakikate dair arayışın da mevcudiyetini sürdüreceğini düşünüyorum.

İnsan teknolojiyi kullanıp geliştirerek insan haline geldi. Kültürümüz teknolojiden ayrı düşünülemez ve teknoloji karşıtlığının pek bir anlamı yok. Öbür yandan bir azınlığın bir tür üst insana dönüşebileceğine dair ciddiye alınması gereken belirtiler de mevcut. Belleğe müdahale, daha doğrusu bilincin yapısına müdahale değer yargılarına da müdahaledir. Bu konu bir tür fütürizmle birlikte uçuk düşünceler üretmeye, varsayımlarda bulunmaya çok müsait konulardan birisi ve ileride bilincin yapısının ne olacağına dair bir kestirimde bulunamayız ama insan, insanlık vasıflarını yitirmedikçe, yeni bir forma dönüşmedikçe değerler de, değerlerin yeniden sorgulanması da, hakikatin ne olduğunun sorgulanması da var olacak.

İnsanın, en azından insanlığın sınırlı bir kesiminin insan olmaktan çıkıp yeni bir türe, insan/makine/ ağ bileşimi bir forma dönüşmesi bildiğimiz haliyle Varlık sorusunu tamamıyla değiştirecek. Da Sein olmayacağız belki. Artık her yerde olunacak ve hiçbir yerde olunmayacak.