İki Mario Vargas Llosa

Küba Devrimi’ni desteklemeyi bıraktı, “solcu entelektüel” geçmişini reddetti. Neoliberal inancın kararlı bir propagandacısına dönüştü. Yeni kahramanları Ronald Reagan ve Margaret Thatcher oldu.

Fotoğraf: AFP

Çeviri: Politikart

Perulu yazar Mario Vargas Llosa, 2010 Nobel Edebiyat Ödülü’nün sahibi, yeni romanıyla tam da zamanında, 3 Kasım’da İspanyolca konuşulan ülkelerde kitapçı raflarında yerini alıyor. Romanın adı: El Sueño del Celta (Kelt’in Hayali). Kahramanı ise gerçek ve olağanüstü bir figür: Roger Casement. Britanya’nın Afrika’daki konsolosu olan Casement, 1908’de, Belçika Kralı II. Léopold’un Kongo’da uyguladığı, on milyon insanın ölümüne yol açan sömürgeci vahşeti ilk kez ifşa eden kişiydi. Léopold, bu devasa ülkeyi ve halkını adeta kişisel mülkü haline getirmişti. Casement, başka bir raporunda ise Peru Amazonu’ndaki yerlilerin yaşadığı korkunç sefaleti gözler önüne sermişti.

İnsan hakları savunuculuğunun öncülerinden olan Casement, Dublin yakınlarında doğmuş bir İrlandalıydı. Daha sonra İrlanda bağımsızlık hareketine katılmış, Birinci Dünya Savaşı sırasında “İngiltere’nin zorlukları İrlanda için bir fırsattır” düşüncesiyle hareket ederek Britanya’ya karşı Almanya ile ittifak arayışına girmişti. Bunun üzerine vatana ihanetle suçlandı. Yetkililer, ayrıca, tartışmalı bir şekilde ortaya çıkan ve gerçekliği şüpheli bir günlük üzerinden Casement’ı “eşcinsel ilişkiler”le itham etti. Sonunda, 3 Ağustos 1916’da idam edildi.

Roman henüz yayımlanmadığı için Vargas Llosa’nın hikâyeyi nasıl kurguladığını bilmiyoruz. Ancak ona güvenimiz tam. İspanyolca yazan hiçbir romancı, onun gibi okuyucuyu ilk satırlardan itibaren yakalayıp sürükleyici bir hikâyenin içine çekme yeteneğine sahip değil. Tutku, mizah, acımasızlık ve erotizmle dolu, birbiri ardına gelen entrikalarla okuyucuyu büyülüyor.

Bu romanın şimdiden büyük bir değeri var: Casement’ı, “sömürgeciliğin doğasını ve korkunçluğunu açıkça gören ilk Avrupalılardan biri” olarak unutulmuşluktan kurtarması (2). Peru’lu yazar (Latin Amerika’daki yerli hareketlere mesafeli olmasına rağmen) bu görüşü paylaşıyor: “Hiçbir vahşet sömürgecilikle kıyaslanamaz,” diyor ve sömürgeciliğin sözde “fayda”ları üzerine tartışmalara sert bir şekilde karşı çıkıyor. “Afrika, sömürgeciliğin yarattığı yıkımdan asla toparlanamadı. Sömürgecilik geriye hiçbir olumlu miras bırakmadı” (3).

Vargas Llosa, tarihsel figürlerden esinlenerek adaletsizlikleri kınadığı ilk romanı yazmıyor. Toplumsal, tarihsel ve gerçekçi roman tekniklerini, hatta polisiye unsurları ustalıkla harmanlıyor. Bunu en iyi şekilde ortaya koyduğu iki muhteşem eseri var: La Guerre de la fin du monde (Dünyanın Sonundaki Savaş), 19. yüzyılın sonlarında Brezilya’nın kuzeydoğusunda, ütopya peşindeki bir grup fanatik Hristiyan’ın isyanını anlatan büyüleyici bir hikâye. Diğeri ise La Fête au bouc (Keçi Bayramı) (4), Dominik Cumhuriyeti’nde General Trujillo’nun (1930-1961) karanlık diktatörlüğünü, çok sesli ve zengin bir kurguyla betimleyen bir eser.

Çağdaş tarih de Vargas Llosa’nın başyapıtı sayılan romanının hammaddesi: Conversation à La Cathédrale (Katedral’de Sohbet). General Manuel Odría döneminde (1948-1956) Peru’yu, 1950’lerin Latin Amerika gerçekliğini ve insanlık durumunun gizemlerini ustalıkla resmeden bu eser, Nobel jürisinin ödülü verirken öne sürdüğü gerekçelere tam anlamıyla uyuyor: “İktidar yapılarının haritasını çıkarması ve bireyin direnişi, isyanı ve yenilgisini keskin bir şekilde betimlemesi.”

Bu kitabı yazdığı dönemde Vargas Llosa Paris’te yaşıyordu ve Gabriel García Márquez, Julio Cortázar, Carlos Fuentes gibi yetkin genç yazarlardan oluşan bir neslin parçasıydı. Bu yazarlar, Latin Amerika edebiyatını yeniden şekillendirecekti. Hepsi sol görüşlüydü ve o dönemde gerilla hareketlerine sempati duyuyorlardı. Vargas Llosa, Perulu gerillalara destek veren bir bildiride, değişim için “tek çarenin silahlı mücadele” olduğunu savunuyordu.

Küba Devrimi’ne yönelik de sarsılmaz bir dayanışma içindeydi: “On, yirmi ya da elli yıl sonra,” diyordu 4 Ağustos 1967’de Caracas’ta, “sosyal adaletin saati, tıpkı şu anda Küba’da çaldığı gibi çalacak ve tüm Latin Amerika, onu yağmalayan imparatorluktan, sömüren kastlardan, bugün onu aşağılayan ve baskılayan güçlerden kurtulmuş olacak. Bu anın bir an önce gelmesini, Latin Amerika’nın nihayet onuruna ve modern bir yaşama kavuşmasını istiyorum; sosyalizmin bizi çağdışılığımızdan ve korkularımızdan kurtarmasını diliyorum.”

Ancak 1970’lerin başında, bu coşkulu devrimci, iki eserin okunmasıyla adeta entelektüel bir şok yaşadı: Friedrich Hayek’in La Route de la servitude (Kölelik Yolu) ve Karl Popper’ın La Société ouverte et ses ennemis (Açık Toplum ve Düşmanları). Özellikle Popper onu derinden etkiledi: “Karl Popper’ı çağımızın en önemli düşünürü olarak görüyorum,” diyecekti. “Son yirmi yılımın büyük bir kısmını onu okuyarak geçirdim. Bana yüzyılın en önemli felsefe kitabı hangisi diye sorulsaydı, bir an bile tereddüt etmeden Açık Toplum ve Düşmanları’nı seçerdim.”

Bunun üzerine anında Küba Devrimi’ni desteklemeyi bıraktı, “solcu entelektüel” geçmişini reddetti ve bir neofit coşkusuyla neoliberal inancın kararlı bir propagandacısına dönüştü. Yeni kahramanları Ronald Reagan ve Margaret Thatcher oldu. “Muhafazakâr devrim”in sembolü olan Thatcher’a karşı, “sınırsız bir hayranlık, neredeyse evlatsı bir saygı duyuyorum; bu duyguyu başka hiçbir yaşayan siyasi lidere karşı hissetmedim” (5) diyecekti. Thatcher’a olan tutkusu öyle yoğundu ki, Londra’ya yerleşmeye karar verdi. Demir Leydi 1990’da iktidardan ayrıldığında ise ona bir buket çiçek gönderdi ve şu notu yazdı: “Hanımefendi, özgürlük davasına yaptığınız katkılar için teşekkür etmek üzere sözlükteki kelimeler yetersiz kalıyor” (6).

1990’da Peru başkanlığına aday olduğunda sunduğu program da Thatcher’cı bir çizgideydi. Ancak Alberto Fujimori karşısında ağır bir yenilgi aldı. Vatandaşlarının nankörlüğünden tiksinen Vargas Llosa, ülkesini kesin olarak terk etti ve Peruluların onu hak etmediği gerekçesiyle vatandaşlığından bile vazgeçti.

Ardından hayranlığını başka bir lidere yöneltti: 1996-2004 yılları arasında İspanya’nın (ultra-liberal) başbakanlığını yapan, George W. Bush’un Irak işgalindeki müttefiki ve şu anda Rupert Murdoch’ın News Corporation’ında çalışan José María Aznar. Amerikan Foreign Policy dergisi Aznar’ı “dünyanın en kötü beş eski liderinden biri” olarak nitelese de, Vargas Llosa’ya göre “geleceğin tarihçileri” onu “tarihin en büyük devlet adamlarından biri” olarak anacak (7).

Ayrıca Nicolas Sarkozy’nin “karizmatik kişiliğini” ve Silvio Berlusconi’nin “olağanüstü siyasi yeteneğini” (8) de hayranlıkla karşılıyor. Çünkü bu edebiyat devi, gerçekten de ikili bir kişiliğe sahip. Romanlarının büyüleyici maskesi, neredeyse kırk yıldır zamanının çoğunu medyada konuşarak, dünya çapındaki kongrelerde nutuklar atarak ve vaazlar vererek geçiren fanatik bir ideoloğu gizliyor. İdeolojisinin temel ilkelerini neredeyse saplantılı bir ısrarla tekrarlıyor.

Ultra-liberal bir ajitatör, Üçlü Komisyon’un aktif bir üyesi, Uluslararası Özgürlük Vakfı’nın başkanı ve American Enterprise Institute tarafından verilen Irving Kristol Ödülü’nün sahibi olan Vargas Llosa, profesyonel bir neokon muhafazakâr. 2003’teki Irak işgalini meşrulaştırdı ve 2009’da Honduras’taki darbeyi savundu.

7 Ekim 2010’da, Fransız Reagan’cı denemeci Guy Sorman blogunda şunları yazdı: “Latin Amerika’da sık sık aynı kürsülerde buluştuk; Mario orada, Fransa’da ultra-liberal olarak nitelendirilecek bir militan. Castro’ya, Morales’e, Chavez’e, Kirchner’e ve biraz olsun sosyal demokrat olan her türlü programa karşı durmaksızın mücadele etti.”

Vargas Llosa, Nobel Ödülü’nü yalnızca yazarlık nitelikleri için değil, fikirleri için de aldığını vurgulamaktan geri durmadı: “Eğer siyasi görüşlerim (…) dikkate alındıysa, ne âlâ! Bundan memnuniyet duyarım.”

Louis-Ferdinand Céline’e, “olağanüstü bir romancı” olarak hayranlık duyan Vargas Llosa, Gece Yolculuğu’nun yazarının aynı zamanda “iğrenç bir kişi” olduğunu kabul ediyor. Ve ekliyor: “Ama pek çok sevimsiz kişi, aynı zamanda olağanüstü yazarlar olabilir” (9).

(1) Mario Vargas Llosa, Gabriela Mistral (Şili, 1945), Miguel Angel Asturias (Guatemala, 1967), Pablo Neruda (Şili, 1971), Gabriel García Márquez (Kolombiya, 1982) ve Octavio Paz (Meksika, 1990) sonrasında Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan altıncı Latin Amerikalı.

(2) El País, Madrid, 29 Ağustos 2010.

(3) A.g.e.

(5) Julio Roldán, Vargas Llosa entre el mito y la realidad, Tectum Verlag, Marburg, 2000, s. 161.

(6) A.g.e.

(7) 20 minutos, Madrid, 6 Temmuz 2007.

(8) Il Corriere della Sera, Milano, 9 Mart 2009.

(9) La Nación, Buenos Aires, 13 Mart 2006.

Kaynak:Le Monde Diplomatique