Komünist Dedem

CHP’nin tek parti döneminde eşi Ermeni olduğu için ‘ya boşan ya rütbelerini bırak’ dendiğinde omuzlarındaki teğmen rütbesini söküp Ankara’ya yollayan Dedem… 80 yıl sonra gizliliği kaldırılan belgede Dedem’in komünist olduğunu öğrendim.

Gazete sayfaları kamusal sorunların yine kamunun çıkarları gözetilerek ele alındığı, enine boyuna işlendiği zeminlerdir. Dolayısıyla kişisel amaçlar için kullanılması hoş karşılanan bir yaklaşım değildir. Hal böyle olunca bu durum bu sayfalarda kalem oynatma şansı yakalamış insanların omuzlarına ciddi bir sorumluluk yükler.

Ne var ki öyle durumlar ortaya çıkıyor ki sizin kişisel tarihiniz olsa da çok büyük bir halkın hatta coğrafyanın tarihine hiç olmadık bir yerden dokunuyor. Kendinizi böylesine bir kesişmenin ortasında bulunca da bunu yazmamak tarihe karşı bir sorumluluğu yerine getirmemek hatta belkide ona ihanet etmek anlamına da gelebilir. Bugün benim karşı karşıya olduğun durum da tamı tamına böyle.

Her ne kadar dini akideleri çok güçlü bir aile olmasak da dar aile içerisinde tabiri caizse her dem ismi salavatla anılan Dedem bugün bambaşka bir yanıyla devlete ait “Gizli” ibareli bir belgede çıktı karşıma.

Belgenin girişinde yer alan belgenin tanzim gerekçesi ve makamı sayfanın en üstünde şöyle ifade ediliyor:

“Cumhuriyet Halk Partisi, Muş Bölgesi Müfettişliği (Sayı:47) tarafından Ankara, 28.Xll.1944 tarihinde CHP Genel Sekreterliği Yüce Katına hitaben yazılan Hakâri Halkevi Raporu.”

Dedem’in bende kalan izi

Raporda “Halkevi Reisi” olarak anılan Dedem’in raporda nasıl tarif edildiğini aşağıda detaylı bir biçimde anlatmaya çalışacam. Ancak bundan önce Dedem’in bende kalan izini ifadeye çalışayım.

CHP’nin tek parti iktidarında İsmet İnönü’nün milli şefliği döneminde eşi Ermeni olduğu gerekçesiyle “ya boşan ya da rütbelerini bırak” dendiğinde tereddütsüz omuzlarındaki Teğmenlik rütbesini söküp bir zarfın içinde Ankara’ya yollayarak  askerlikten istifa eden Dedem. Tanıyan herkesin diğerkâmlığı hususunda hemfikir olduğu Dedem. Askerin mutlak iktidar sahibi olduğu bir rejimde katliamdan kurtulmuş mazlum Ermeni eşini askerliğe ve onun getirebileceği ikbale tercih eden Harbiye mezunu Dedem.

Kürt bir aile tarafından 1915 katliamından kurtarılan Palu Ermenisi Turfanda’ya ilk görev yeri Van’da denk gelmiş. Çok sevmiş olmalı ki kısa sürede evlenerek yeni tayin yeri Hakkari'ye birlikte gitmişler. En büyük kızını küçük yaşta Hakkari’de evlendirdiği için rütbelerini kendisi sökerek askerlikten ayrıldıktan sonra da kızını bir başına bırakmamak için ayrılmamış Hakkari’den. Bu süre zarfında vali vekilliği de yapmış, il milli eğitim müdür vekilliği de, (ben bunu bahse konu belgeden yeni öğrendim) halkevi başkanlığı da yapmış.

Dahası tahrirat mümeyyizliği de yapması hasebiyle Arap alfabesinden Latin alfabesine geçişte bölgenin önde gelenlerine yeni alfabeyi O’nun öğrettiği de hakkındaki kesin bilgilerdendir. Yakın tarihte Hakkari Çukurca’ya giden torununun çocuklarından birinin tanıklığı da Dedem’in bölgede hala anılan bir sima olduğunu bize hatırlatması bakımından pek kıymetlidir. Torunun çocuğunu, Çukurca’da doğal bir su kaynağının başına götüren köylülerin “Ev kanî ya bapîrê te ye; Kanîya Mehdi Beg” dediklerini biliyorum.

Maalesef tüm bu olanlar kesin olarak hangi tarihlerde yaşandı ben bilmiyorum. Ben bana aktarılana sahibim. Bilenlerin hemen hepsi de bu dünyadan göçtü. Geriye devletin karanlık belgelerinde anılan Dedemin siyasi hatırası kaldı. Dost tanıklar öldü devletin jurnalleri kaldı.

İlk erkek torununun ismini Nazım koymasının kaynağında Nazım Hikmet’e olan düşkünlüğü olduğu aile içerisinde her zaman zikredilirdi. Ermeni eşini askeri rütbelerine dolayısıyla kariyerine tercih ettiği de ailenin O’nun hakkındaki ortak bilgi aktarımlarındandı. Yine Dedem’in birkaç arkadaşı ile birlikte 1921’de Türkiye Komünist Partisi (TKP)’nin kurulduğu Bakü’de olduğu da aile arasında üzerinde ortaklaşılmış bir bilgidir.

Gizli belgedeki Dedem

Kısa bir süre önce elime geçen 1944 tarihli ve CHP Erzincan Milletvekili ve Muş Bölge Müfettişi Feyzi Kalfagil tarafından kaleme alınan “Hakâri Halkevi Raporu”nda Dedem’in komünist olduğunu öğrendim. Yukarda CHP Genel Sekreterliği “Yüce Makamına” ithafen hazırlandığını ifade ettiğim raporun ilgili bölümü aynen şöyle:

“Halkevinin 15.7.1943 e kadar reisliğini koministliğinden dolayı şaibeli olup emniyette kendisine ait dosyayı çalan, bu yüzden mahakemesi cereyan eden, bir aralık tahrirat mümeyyizi iken vali vekilliği de yapan mahallî idareler kontolörü Mehdi Türkeş imiş. Onun zamanında Halkevi tamamen metruk bir durumda, yanlız bayram günleri müstesna kapalı kalmıştır. Ve bu halde bile odacı Halil ile katip İsa Atay'ın sekiz aylık maaşlarını vermekte ihmal göstermemiştir. Mehdi Türkeş'den evvel reislik yapan adliye başkatibi Sıtkı Taşar da bir faaliyette bulunmamıştır. Geçen sene gittiğimde Halkevi reisliğinė mektupçu Reşit Şener 15.7.1943 den beri vekalet ediyordu. Halkın memurların en temizlerinden olarak saydıkları bu arkadaşı Halkevinin çöken tavanını, yı-” ilgili sayfa burada sona erdiği için bir sonraki sayfayı aktarmaya ihtiyaç duymadım.

Belgenin altında yer alan kırmızı renkle yazılmış, “08.01.2024 tarih ve 97024 sayılı OLUR İle GİZLİLİĞİ KALDIRILDI.” ifadesi de dikkat çeken bir başka nokta. Resmi belgelerdeki gizlilik süresi 50 yıl olarak bilinmesine karşın bu belgenin üzerindeki gizliliğin  80 yıl sonra kaldırılması konunun ciddiyeti açısından altı çizilmeye değer. Nitekim devletin bu zaman tasarrufu gerekli gördüğünde CHP’sine nasıl sahip çıktığının somut bir kanıtı olarak önümüzde duruyor. Yine gizli belgede ifade edilen Dedemin, “emniyette kendisine ait dosyayı çalan, bu yüzden mahakemesi cereyan eden” bir komünist olması da dikkate değer eylemci bir yanını göstermesi bakımından önemli.

Yine gizli ibareli belgeye göre Mehdi Türkeş, Türk resmi ideolojisinin taşıyıcısı Halkevi’ni fiilen işlevsiz hale getirirken burada çalışan iki emekçinin maaşlarını ödeme konusunda ihmal göstermemiş emekten yana tavrını net olarak ortaya koymuş bir komünisttir.

Resmi evraklarda 01071896 İstanbul doğumlu olan Komünist Dedem Mehdi Türkeş 02031953 tarihinde Kürdistan’da Hakkari’de son nefesini verdi. Bugün hala Kürdistan toprağında yatıyor. Bu bahiste son bir söz; bu belgenin bana ulaşmasını sağlayan benim için ‘kutsal’ yeğenim Mehdi’ye bir komünistin tarihteki yerini bihakkın bulması konusunda gösterdiği ısrarlı çabadan ötürü minnetlerimi sunmak isterim.

57 yıla sığdırılan komünist bir ömür

Benin komünist Dedem Mehdi Türkeş. 57 yıla sığdırılan komünist bir ömür. Uğruna askerlikten vaz geçilen Ermeni eş, üçü kız dördü erkek yedi evlat. Kürdistan’da bir başına dimdik ayakta duran İstanbullu bir komünist. Dedem.

Asker olarak geldiği Kürdistan’da dimdik bir komünist olarak ölen dedem. Annemin kapanmayan yarası komünist dedem.

“Babamın başı için” dedikten sonra asla geri döndürülemeyen annemin ölene kadar sadık kaldığı yemini komünist Dedem.