Kürdistan ekonomisi yaklaşık yüz yıllık uygulama, niyet ve yaklaşımlarla tutarlı bir biçimde şekillendi. Yoksulluğun kurumsallaştırıldığı, sürdürülebilir hale getirildiği ve yeniden üretildiği bir ekonomik yapıdan söz etmek mümkün. Bugün bölgede yaşanan yoksullaşma biçimi de bu politik çerçeveyle doğrudan uyumludur. Bu ekonomi politikasının dayandığı temel çerçevenin, kuramsal olarak kolonyal bir yapıyla örtüştüğünü görmek gerekir. Güvenlikçi politikalar adı altında, kendisine risk olarak görülen bir topluluğun ne tam olarak doyurulduğu ne tam olarak yaşatıldığı ne de kendi toplumsal refahını kurmasına izin verildiği bir yönetim biçimi uygulanmaktadır. Bu durum, açık biçimde kolonyal bir çerçeveye işaret etmektedir.
Türkiye’yi adeta kavuran bir sorun olarak yoksullaşma, Kürdistan söz konusu olduğunda bir kalkınma sorunu ya da bölgesel gelişmişlik farkı olarak ele alınıyor. Oysa sahadaki gerçeklik ile resmî veriler arasındaki uçurum, yüzyıllık güvenlik kıskacının, sömürgeci pratiklerin ve bilinçli yoksullaştırma stratejilerinin üzerini örtmeye artık yetmiyor. 1990’ların zorunlu göç dalgasıyla kenti politize eden Kürtler, 2015 sonrasındaki özyönetim direnişleriyle birlikte kentin yalnızlaştırıcı, tekilleştirici ve depolitize edici yoksulluğuna tabi kılındı.
Öznesi de olduğum, geleceksizleştirilen gençlerin çoklu kriz sarmalıyla kuşatıldığı bu süreçte geniş aile bağlarının, komşuluk ilişkilerinin ve sivil dayanışma ağlarının tasfiye edilmesi, uyuşturucu, çeteleşme ve fuhuş gibi toplumsal çözülme biçimlerini de beraberinde getirdi. Yüksel Genç ile yaptığımız bu söyleşide, Kürdistan’daki kronik yoksulluğu çoklu krizler, eko-kırım, sınıfsal farklılaşmalar ve komünal yaşam arayışları ekseninde ele alırken, kronik yoksulluğun arkasındaki yapısal nedenleri ve çözüm önerilerini tartıştık.
Kürdistan’da yoksulluk her zaman vardı. Ancak bugün farklı olan şey, insanların bu yoksullukla mücadele edebilmesini sağlayan toplumsal, ekonomik ve kültürel mekanizmaların önemli ölçüde aşınmış olmasıdır. Dolayısıyla bugün yaşanan tabloyu yoksulluğun derinleşmesinden çok, yoksullukla baş etme araçlarının tasfiye edilmesi olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Kürdistan'daki yoksulluk gerçeği TÜİK verileriyle uyuşmuyor. Sahadaki gerçeklik ile veriler arasında uçurum var. “Bölgesel gelişmişlik farkı” veya “kalkınma sorunu” ifadeleriyle asıl gerçeklik perdelenmeye çalışılıyor. 90’lardan 2015 ‘e ve bugüne uzanan hatta Kürdistan'daki yoksulluğun Türkiye’deki genel yoksulluktan farkı nedir?
Türkiye genelinde ciddi ve dramatik bir yoksullaşma yaşanıyor. Ancak Kürdistan’daki yoksullaşmanın Türkiye’nin diğer bölgelerinde yaşanan yoksullaşmadan önemli bir farkı var. Kürdistan’da yoksulluk, savaş ekonomisinin, şiddet politikalarının ve ayrımcılık pratiklerinin etkisi altında, neredeyse yüz yıla yaklaşan bir yoksullaştırma siyasetinin sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Türkiye’nin batısı açısından böylesine uzun süreli ve sistematik bir yoksullaştırma politikasından söz etmek mümkün değil. Batıdaki yoksulluk daha çok merkezi yönetimin ekonomi politikalarının ve genel ekonomik krizlerin sonuçları olarak ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle hem Türkiye’de hem de Kürdistan’da yoksulluğun arttığını söylerken, aslında iki farklı süreçten bahsediyoruz. Kürdistan’da yaşanan şey yalnızca yoksulluğun artması değil, geçmişten beri var olan yoksullaştırma politikalarıyla baş etme mekanizmalarının da zayıflamasıdır da aynı zamanda.
Kürdistan uzun yıllardır yoksul. Son elli yıllık çatışmalı süreç, güvenlikçi politikalar ve olağanüstü hâl uygulamaları bölgenin ekonomik yapısını zaten büyük ölçüde tahrip etmişti. Bununla birlikte geçmişte yoksullukla mücadele etmenin çeşitli toplumsal dinamikleri vardı. Asgari ücretin altında hane gelirleri oldukça yaygın olmasına rağmen insanlar yoksullukla bugün olduğundan daha etkili biçimde baş edebiliyordu. Bunun temel nedenlerinden biri kır ile kent arasındaki ilişkinin güçlü olmasıydı. Kırsala dayalı küçük ekonomik ağlar işlevini koruyor, köyle sürdürülen bağ şehir yoksulluğunun yıkıcı etkilerini sınırlıyordu.
Geleneksel geniş aile yapısı da ekonomik dayanışmayı mümkün kılan önemli unsurlardan biriydi. Aile üyeleri birbirlerini destekliyor, ortak kaynaklar paylaşılabiliyordu. Ayrıca çatışmalı yılların ortaya çıkardığı koşullar içinde gelişen siyasal ve sivil toplum örgütlenmeleri de yoksulluğa karşı dayanışma ağları oluşturuyordu.
Ancak 2016’daki darbe girişiminin ardından sivil toplum ve siyasal alana yönelik baskılar bu örgütlenmeleri ciddi biçimde zayıflattı. Birçok kurum kapatıldı, dayanışma ağları dağıtıldı ve toplum bu önemli destek mekanizmalarından mahrum bırakıldı. Öte yandan AKP iktidarının son yirmi yılda uyguladığı ekonomi, tarım ve kırsal kalkınma politikaları da üretim alanlarını zayıflattı. Artan maliyetler karşısında devlet çeşitli teşvik mekanizmaları geliştirdi. Ancak bu teşvikler sürdürülebilir ve kârlı bir üretim modeli yaratmak yerine, çoğu zaman insanların günlük geçimini sağlayan geçici destekler olarak kaldı. Daha da önemlisi, teşvik politikaları uygulanırken aynı zamanda düşük maliyetli ithalat politikaları da hayata geçirildi. İthal ürünler yerli üretimden daha ucuz hale geldikçe üreticiler gelir-gider dengesini kuramaz oldu. Sonuçta insanlar teşviklerle ayakta kalmaya çalışırken üretimden uzaklaştılar. Böylece Türkiye genelinde üretim kapasitesinin zayıfladığı bir ekonomik yapı ortaya çıktı.
Bu durumun etkileri tüm Türkiye’de hissedildi; ancak geçimini büyük ölçüde tarım, hayvancılık ve bunlara bağlı küçük ölçekli sanayi faaliyetleriyle sağlayan Kürdistan açısından çok daha yıkıcı sonuçlar doğurdu. Bölge halkı hem üretim alanlarından koptu hem de üretime dayalı yaşam biçiminin sağladığı dayanışma ilişkilerini kaybetti. Köylerdeki üretim, şehirlerde yaşayan aileler için önemli bir destek kaynağıydı. Diyarbakır merkezde yaşayan bir aile, köyden gelen un, bulgur, peynir, yağ veya diğer temel gıda ürünleri sayesinde ekonomik kriz dönemlerini daha kolay atlatabiliyordu. Ancak kırsal üretimin zayıflaması ve hızlı kentleşme süreci bu ilişkiyi büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Bunun yanında geniş aile yapısının çözülmesiyle birlikte dayanışma ağları da zayıfladı. Çekirdek aile modelinin yaygınlaşması, daha önce geniş ailelerin sağladığı ekonomik ve sosyal desteğin azalmasına yol açtı. Böylece insanlar hem üretimden hem de geleneksel dayanışma mekanizmalarından uzaklaştı.
Kent kuşatmaları ve çatışmalı süreçlerin ardından özellikle yoksul mahallelerin dağıtılması da bu tabloyu ağırlaştırdı. Daha önce komşuluk ilişkileriyle ayakta duran mahallelerde insanlar birbirlerine destek olabiliyor, ihtiyaçlarını dayanışma yoluyla karşılayabiliyordu. Mahallelerin dağıtılmasıyla birlikte insanlar kent yoksulluğunun yalnızlaştırıcı koşullarıyla baş başa kaldı. Bu nedenle Kürdistan’da yoksulluk her zaman vardı. Ancak bugün farklı olan şey, insanların bu yoksullukla mücadele edebilmesini sağlayan toplumsal, ekonomik ve kültürel mekanizmaların önemli ölçüde aşınmış olmasıdır. Dolayısıyla bugün yaşanan tabloyu yoksulluğun derinleşmesinden çok, yoksullukla baş etme araçlarının tasfiye edilmesi olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
1990’lardaki göç ile 2015 sonrasındaki göç arasında çok önemli farklar olduğunu düşünüyorum. Birincisi politikleşmeyi ve kolektif aidiyeti güçlendirirken, ikincisi daha çok yalnızlaşma, toplumsal çözülme ve dayanışma ağlarının zayıflaması gibi sonuçlar doğurdu.
90’lardaki zorunlu göç dalgasına baktığımızda, kente gelen Kürtlerin kendi özgün dinamikleri ve politik bilinçleriyle kentlerde dönüştürücü bir rol oynadıklarını görüyoruz. Ancak bugün kentin bireyi yalnızlaştıran ve toplumsal dinamizmi yutan bir girdaba dönüştüğü söylenebilir mi? Bu iki farklı deneyimi nasıl okumalıyız?
Bence burada aidiyet ve kimlik açısından tek değil, çoklu bir durum ortaya çıktı. 1990’lardaki göç dalgasına baktığımızda, ilk göçün kimlik aidiyetini güçlendirdiğini söyleyebiliriz. Kırdan metropollere ve büyük şehirlere yönelen göç, Kürtlerin politikleşmesini artırdı; görünürlüklerini güçlendirdi ve yeni toplumsal ilişki ağlarının ortaya çıkmasına vesile oldu. Köyleri ve kırları terk etmenin temelinde savaş politikaları olduğu için insanlar travma etrafında yeni bir ortak hafıza da kurdular. Bu süreç hem kimlik bilincini hem de politikleşmeyi güçlendirdi. Kürt meselesi artık yalnızca dağların ya da köylerin meselesi olmaktan çıktı; İstanbul’un, İzmir’in ve Türkiye’nin diğer büyük kentlerinin de meselesi haline geldi. Türkiye toplumunun Kürt meselesiyle daha doğrudan karşılaşmasını ve yüzleşmesini sağladı. Ancak 2015-2016 sürecindeki yerinden edilme deneyimi için aynı şeyleri söylemek kolay değil.
Kürtler, Kürt meselesiyle bağlantılı olarak iki büyük yerinden edilme süreci yaşadı. Birincisi 1990’larda yaşanan göç dalgasıydı; ikincisi ise 2015 sonrası kent kuşatmaları ve çatışmalarla ortaya çıkan göç süreci. İlkinde insanlar kırdan kentlere ve metropollere yayıldılar. Bunun Kürt siyasal bilinci açısından olumlu sonuçları oldu. Yeni aidiyet biçimleri, yeni bir ortak hafıza ve travma etrafında şekillenen kolektif bir deneyim ortaya çıktı. Ancak Sur, Cizre, Silopi ve benzeri kentlerde yaşanan kuşatmalar ve çatışmalar sırasında yaklaşık 500 bin insan yerinden edildi. Bu insanlar, yalnızca evlerini değil; aynı zamanda kendilerini güvende hissettikleri sosyal çevreleri, komşuluk ilişkilerini ve dayanışma ağlarını da kaybettiler. Daha önce yoksulluğun yıkıcı etkilerini hafifleten toplumsal ilişkiler bu süreçte parçalandı. Bu kez insanlar geçmişte olduğu gibi batı kentlerine göç etmediler. Daha çok, çatışma riskinin daha düşük olduğunu düşündükleri yakın ilçelere, köylere ya da kent merkezlerine yöneldiler. Kendi hinterlandlarında, kültürel ve politik olarak yabancısı olmadıkları alanlara yerleştiler. Fakat burada bekledikleri dayanışma ve destek ilişkilerini aynı ölçüde bulamadılar. Tam da bu noktada önemli bir kırılma yaşandı.
Bu kırılmayı biraz tarif eder misiniz?
İlk göç dalgası ulusal kimlik üzerinden bir aidiyet ve politikleşme üretirken, ikinci göç dalgası ulusal aidiyet ile sınıfsal gerçeklik arasındaki gerilimi görünür hale getirdi. İnsanlar aynı kimlikten geldikleri topluluklar içinde bile sınıfsal farklılıklarla yüzleşmeye başladılar. Bu nedenle ikinci göç süreci güçlü bir politikleşme değil, aksine belirli ölçülerde bir depolitizasyon üretti. Aidiyet duygusu devam etse de bunun politik bir kimliklenmeye dönüşmesi daha zor hale geldi. Bunun sonucunda da toplumsal çözülme, değer kaybı ve kentlerin kimliğini ayakta tutan mahalle kültürünün aşınması gibi sonuçlar ortaya çıktı. Oysa bu mahalleler yalnızca insanların yaşadığı yerler değildi; aynı zamanda dayanışmanın, güvenin ve ortak yaşam kültürünün üretildiği alanlardı. Bu alanların parçalanması, kentlerin kimliğini taşıyan toplumsal sütunların da zayıflamasına yol açtı. Bu nedenle 1990’lardaki göç ile 2015 sonrasındaki göç arasında çok önemli farklar olduğunu düşünüyorum. Birincisi politikleşmeyi ve kolektif aidiyeti güçlendirirken, ikincisi daha çok yalnızlaşma, toplumsal çözülme ve dayanışma ağlarının zayıflaması gibi sonuçlar doğurdu. Bugün toplumun birbirine karşı hissettiği kırgınlığı ve yoksullukla baş etme konusunda yaşadığı güçlükleri de büyük ölçüde bu değer kaybı ve dayanışma mekanizmalarının aşınması üzerinden okumak gerekiyor.
90lardaki toplumsal dayanışma anlayış, ağ ve yapıları nasıl işliyordu peki? Kendiliğinden veya örgütlü bir mekanizma mı işliyordu yoksa kolektif bilinçte toplumun doğasıyla ilgili bir şey mi çalışıyordu?
O dönemde köyünü terk etmek zorunda kalan insanlar, metropollere geldiklerinde yaşadıkları deneyimi çoğunlukla “devlet beni yerimden etti”, “toprağımdan oldum” ya da “zorunlu göç ettirildim” gibi ifadelerle tanımlıyordu. Bu anlatılar, mağduriyetin temelinde kimlik ve siyasal nedenlerin bulunduğu düşüncesini güçlendiriyordu. Böylece mağduriyet etrafında yeni bir kimliksel saflaşma ortaya çıktı. Bu süreçte yeni bir kentli politik kuşak da oluştu. Köyünden çıkıp büyük şehirlere gelen insanlar, benzer siyasal ve toplumsal arka planlara sahip geniş bir kitleyle karşılaştı. Bu durum, kendi içlerinde güçlü bir mobilizasyon yarattı. İnsanlar bu süreçte yaşadıkları zorlukları dengelemek, desteklenmek ve dayanışma içinde olmak için daha geniş toplumsal ağlara ihtiyaç duyuyordu. 1990’lardaki göçte insanlar “devlet ya da kentliler bize yardım eder” gibi bir beklenti içinde değildi. Daha çok kendi içlerinde örgütlenerek, kendi dayanışma ağlarını kurdular. Kendi mahallelerini, kendi gettolarını ve kendi toplumsal alanlarını oluşturdular. Bu alanlarda güçlü bir mahalle kültürü ve komşuluk ilişkisi gelişti. Ancak sonraki göç deneyiminde tablo farklılaştı.
Güvenlikçi politikalar adı altında, kendisine risk olarak görülen bir topluluğun ne tam olarak doyurulduğu ne tam olarak yaşatıldığı ne de kendi toplumsal refahını kurmasına izin verildiği bir yönetim biçimi uygulanmaktadır. Bu durum, açık biçimde kolonyal bir çerçeveye işaret etmektedir.
Fark neydi?
İnsanlar bu kez benzer siyasal ve toplumsal arka plana sahip alanlara yerleşmelerine rağmen, aynı dayanışma beklentisinin karşılanmadığını gördüler. Kendi içlerinden bekledikleri destek ve dayanışmayı bulamayınca bu kez dağılma, içe kapanma ve yalnızlaşma süreçleri yaşandı. Bu durumun sınıfsal bir boyutu da var. İşsizlik, kayıt-dışılık, düşük ücretlilik, kent yoksulluğu ve güvensizlik gibi koşullar, insanların hem ekonomik hem de sosyal olarak kırılgan hale gelmesine yol açtı. Böylece kentte yaşanan deneyim yeni bir travmatik bellek üretimine dönüştü. 1990’larda kurulan mahalle dayanışmaları, bir dönem güçlü bir koruma ve destek mekanizması işlevi gördü. Ancak zamanla bu mahalleler dağıldı ve bu dağılımla birlikte dayanışma ağları da zayıfladı. Yeni gelen kuşak, bu dayanışmayı yeniden kurmak yerine çoğu zaman hazır bir toplumsal atmosfer içinde bulacağını düşündü; ancak bu beklenti karşılanmadı. Bugün yaşanan toplumsal kırılmaların ve dağılmanın önemli nedenlerinden biri de bu tarihsel göç deneyimlerinin kentte karşılık bulamaması oldu. Özellikle 2016 sonrası süreçte artan güvenlikçi politikalar ve OHAL uygulamaları, kentlerdeki toplumsal alanı daha da daraltmış, dayanışma ve destek mekanizmalarını görünmez hale getirdi. Buna rağmen her iki göç deneyimi arasında ortak bir nokta vardır: Devlet ile toplum arasında derin bir güven sorunu oluştu. Bu da iki büyük tarihsel kırılmanın ortak sonucudur. Ancak ikinci kırılma, devlet ile toplum arasındaki mesafeyle beraber toplumun kendi içindeki bağların da zayıflamasına neden oldu.
Kürdistan’daki sömürgecilik pratiklerinin esasında ekonomi-politik bir tasfiyeyi amaçlayıp kronik bir yoksulluk üretmeyi bir sömürge stratejisi olarak belirlediğini söylemek yanlış olmaz. Bu bağlamda Kürt halkının özgürlük mücadelesini de hatırlayarak, Kürdistan’ın yoksulluğuna dair nasıl bir kavramsal çerçeveden bakmamız gerekir?
Kürdistan ekonomisi yaklaşık yüz yıllık uygulama, niyet ve yaklaşımlarla tutarlı bir biçimde şekillendi. Yoksulluğun kurumsallaştırıldığı, sürdürülebilir hale getirildiği ve yeniden üretildiği bir ekonomik yapıdan söz etmek mümkün. Bugün bölgede yaşanan yoksullaşma biçimi de bu politik çerçeveyle doğrudan uyumludur. Bu ekonomi politikasının dayandığı temel çerçevenin, kuramsal olarak kolonyal bir yapıyla örtüştüğünü görmek gerekir. Güvenlikçi politikalar adı altında, kendisine risk olarak görülen bir topluluğun ne tam olarak doyurulduğu ne tam olarak yaşatıldığı ne de kendi toplumsal refahını kurmasına izin verildiği bir yönetim biçimi uygulanmaktadır. Bu durum, açık biçimde kolonyal bir çerçeveye işaret etmektedir. Bu nedenle bölge, Türkiye genelinde hiçbir zaman kalkınmada öncelikli bir alan olarak gerçek anlamda ele alınmadı. Ekonomik kaynakların adil dağılımında her zaman geri sıralarda yer aldı. Bölgedeki ekonomik yapının modern üretim ilişkileriyle bütünleşmesi engellendi; klasik ekonomik ağlara hapsedildi. Bu ağların çözülmesine izin verildi, ancak yerine yeni ve sürdürülebilir bir ekonomik model inşa edilmedi. Böylece bölge, belirsiz ve kırılgan bir ekonomik ara forma mahkûm edildi.
Kürdistan’da önemli ekonomik kaynaklar bulunmasına rağmen bu kaynakların işletilmesi, üretim araçlarının çeşitlendirilmesi ve üretim alanlarının geliştirilmesi çoğu zaman bilinçli ya da fiili biçimde geri plana itildi. Bunun sonucunda bölge, yalnızca yoksullukla değil aynı zamanda yoksunluk haliyle de karşı karşıya bırakıldı. Günümüz ekonomik yapısına baktığımızda, teknolojik ve sanayi temelli üretim hatlarının bölge genelinde birkaç istisna dışında gelişmediği görülüyor. Teşvik politikaları, ticaret ağları ve ithalat-ihracat ilişkileri devlet tarafından belirli merkezlerde yoğunlaştırılıyor. Antep, Urfa ve Malatya gibi bazı hatlar dışında, Kürt kimliğinin yoğun olduğu kentlerde ekonomik olanakların yeterince geliştirilmediği gözlemleniyor. Bu durumun tesadüfi olmadığı, aksine belirli bir ekonomik ve politik tercihin sonucu olduğu açık. İşte bu tercih, benim “kolonyal düzen” olarak tanımladığım yapıyla doğrudan ilişkili. Yani bölge hem fırsat eşitliğinden hem de kaynakların adil dağılımından tarihsel olarak mahrum bırakıldı. Geçtiğimiz yıl TÜİK verilerinden hazırladığımız bir rapor da bu durumu açıkça ortaya koymaktadır.
Rapordaki tespitleri kısaca hatırlatır mısınız?
Raporda net olarak açığa çıkan şey gayrisafi millî hasıladan en az pay alan yerlerin Kürdistan illeri olduğuydu. Yoksulluk ve işsizlik artış hızının en yüksek olduğu iller arasında Diyarbakır ve Urfa öne çıkıyor. Serhat kentleri de benzer bir ekonomik kırılganlık içinde. Üretim alanı çeşitliliği ve iş kolları bakımından en sınırlı bölgeler yine Kürdistan’da. TÜİK verilerine göre Türkiye’nin en mutsuz kentleri arasında Diyarbakır gibi önemli merkezlerin yer alması da bu yapısal durumla ilişkili. Bu tablo, sosyal ve ekonomik politikaların sonuçlarıdır. Bir yandan bölge halkı geleneksel ekonomik ilişkilere mecbur bırakılmakta, diğer yandan bu ilişkilerin sürdürülebilir olmadığı bir ekonomik ortam yaratılmakta. Örneğin, tarıma dayalı sanayi geliştirilmek istenirken aynı zamanda bu alanların çalışmasını imkânsız hale getiren bir yapı da korunmaktadır.
Gençlerin apolitizasyon ve depolitizasyon koşullarından çıkarılarak, yaşamla ve üretimle yeniden bağ kurabilecekleri bir toplumsal ve ekonomik zeminin inşa edilmesi gerek. Ayrıca bireylerin ve özellikle gençlerin yaşam değerlerinin yeniden inşasına, aidiyet duygularının güçlendirilmesine ve toplumsal onurun yeniden tesis edilmesine ihtiyaç var. Bu yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kültürel ve siyasal bir yeniden kurulum meselesidir.
Bu politika ve stratejilerin birer unsuru olarak koruculuk, eko-kırım, sosyal asimilasyon uygulamaları, lokal ve bölgesel izolasyon ve daha birçok pratik yoksulluğa bağlı çeşitli komplikasyonlar da üretir. Adli suçlar, fuhuş, uyuşturucu, kitlesel/grupsal öfke vb. birçok problem beraberinde geliyor. Bunlardan ve aralarındaki ilişkiden biraz bahseder misiniz? Ve buna paralel olarak reşit olmayan gençler arasında çeteleşme, mafyatik ilişkilenmeler, kumar ve bahis batakları gibi birçok sonucun da yoksulluk kaynaklı olduğunu söylemek yanlış olmaz. Gençler arasındaki bu suç batağını Ortadoğu ve Türkiye’nin genelindekinden ayıran hususlar neler?
Yoksullaştırma ve yoksunlaştırma, yalnızca ekonomik değil; aynı zamanda dayanışma ve destek ağlarının çözülmesiyle ortaya çıkan çok boyutlu bir süreçtir. Bu ağların zayıflamasıyla birlikte bireyler, giderek günlük yaşamlarını nasıl sürdüreceklerine odaklanmak zorunda kalmaktadır. Geleceğe dair kaygı düzeyi özellikle gençler arasında yüzde 80’lere ulaşmış durumda. Bu tablo, sosyal, ekonomik ve kültürel yoksunluğu birlikte üretiyor. Kentlerde görülen depolitizasyon, aidiyet ve kimlik alanındaki belirsizliklerle birleştiğinde; uyuşturucu kullanımı, fuhuş, hırsızlık, çeteleşme gibi toplumsal sorunların yaygınlaşmasına da zemin hazırlar. Gençler arasında yapılan gözlemler de bu durumu doğruluyor.
Bugünün gençliği büyük ölçüde geleceğe dair umutsuz ve günü kurtarma motivasyonuyla hareket ediyor. Bir önceki kuşak eğitim ve çalışmayla sosyal mobilitenin mümkün olduğuna inanırken, bugünün gençleri eğitim yoluyla toplumsal konumlarının değişeceğine dair inanç taşımıyorlar. Çünkü eğitimli işsizlik ve yaygın yoksulluğa tanık oluyorlar. Daha hızlı ve spekülatif kazanç arayışlarını artıran da işte budur. Online bahis, şans oyunları, tefecilik, çeteleşme ve bireysel şiddet eğilimlerinde artış var. Uyuşturucu kullanımı ve satışı ile fuhuş gibi olgular da toplumsal dokuyu zedeliyor.
Bunu tersine çevirmek mümkün mü?
Bunun için kolonyal aklın ürettiği yoksullaştırıcı ekonomi politikalarının aşılması gerek. Gençlerin apolitizasyon ve depolitizasyon koşullarından çıkarılarak, yaşamla ve üretimle yeniden bağ kurabilecekleri bir toplumsal ve ekonomik zeminin inşa edilmesi gerek. Ayrıca bireylerin ve özellikle gençlerin yaşam değerlerinin yeniden inşasına, aidiyet duygularının güçlendirilmesine ve toplumsal onurun yeniden tesis edilmesine ihtiyaç var. Bu yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kültürel ve siyasal bir yeniden kurulum meselesidir.
Siyasal alanın ve mücadele dinamiklerinin ürettiği tüm ekonomik ve toplumsal kaynakların toplumun refahını artıracak, yaşam standardını yükseltecek ve hayatla kurduğu bağı güçlendirecek biçimde adil ve dengeli dağıtılması gerekiyor. Aksi halde eşitsizlik algısı derinleşmeye devam edecektir. Bu nedenle komünal ve kooperatif temelli, paylaşımcı ekonomik modellerin yeniden düşünülmesi önemli bir ihtiyaç olarak ortaya çıkıyor.
Tüm bu bahsettikleriniz aslında bir çoklu kriz tablosuna tekabül ediyor.
Evet, tam bir çoklu kriz. Birbirini destekliyor ve tetikliyor. Birbirine bağlı kriz halleri… Özellikle enerji politikaları Kürdistan’da oldukça problemli bir hal almış durumda.
Kürdistan’a dair belki de en çok bahsi edilen ve iç eleştiriye de konu olan meselelerden biri “yükselen bir üst ve orta sınıf” olduğu tespiti. Önemli bir kesimin “Kürdistan liberalleşiyor” endişesiyle vurgu yaptığı bu tespite katılıyor musunuz?
İkinci göç dalgasının ortaya çıkardığı kırılmaları anlatmaya çalışırken, aslında bu alana da değinmek istedim. Ulusal kimlik, aynı zamanda sınıfsal bir karakterle de yüzleşmek zorunda kalıyor. Bu yüzleşme ya yeniden bir politizasyon süreci doğuruyor ya da depolitizasyona doğru bir geçişe neden oluyor. Bugün itibarıyla hâkim olan durum, bu iki uç arasında sıkışmış bir ara formdur. Yaklaşık bir yıl öncesine kadar bu ara formun daha belirgin olduğu söylenebilir. Ancak son dönemde, direniş ve politikleşme kültürünü taşıyan kesimlerde önemli bir kırılma ortaya çıktı. Bu kesimler verdikleri politik emeklerin ve direniş süreçlerinin sonuçlarının giderek belirli sınıflara ve kesimlere yaradığına dair bir düşünce geliştiriyorlar. Bu da beraberinde bir kırgınlık, endişe ve yer yer umursamazlık halini doğuruyor. Bir yıl önce Cizre’deyken tanık olduğum bir diyalog bu durumu çarpıcı biçimde özetliyordu. Yolda yürürken iki gencin konuşmasına kulak misafiri oldum. Gençlerden biri muhtemelen çalışmak ve sürece dair bir şeyler yapmak isteyen, barış ve politik süreci anlamaya çalışan biriydi. Diğer genç ise ona şunu söylüyordu: “Bak oğlum, savaş zamanında kim kazanıyorsa barış zamanında da ona göre davran, işlerini ona göre ayarla.” Bu cümle, sadece bireysel bir düşünce değil; toplumun önemli bir kesiminin zihninde yer etmiş bir kaygının, eşitsizlik algısının ve güvensizlik duygusunun ifadesi olarak okunabilir.
Kürdistan’da orta sınıfın oluşumunda hem devletle kurulan ilişkiler, teşvik politikaları ve ekonomik erişim imkânları hem de Kürt siyasal alanının ortaya çıkardığı ekonomik ve sosyal dinamiklerin belirli kesimlerce kullanılması önemli rol oynamıştır. Ancak bu durum, aynı zamanda ciddi bir eşitsizlik algısını da beraberinde getirdi. Mücadele süreçlerinden doğan ekonomik, kültürel ve siyasal kaynakların, tüm topluma eşit ve dengeli bir biçimde dağılmadığı; aksine belirli orta sınıf kesimlerin lehine yoğunlaştığı yönündeki algı, toplumda bir öfke ve tepki üretiyor. Bu da gündelik hayatta depolitizasyonu besleyen önemli dinamiklerden biri. Bu noktada siyasal alanın ve mücadele dinamiklerinin ürettiği tüm ekonomik ve toplumsal kaynakların toplumun refahını artıracak, yaşam standardını yükseltecek ve hayatla kurduğu bağı güçlendirecek biçimde adil ve dengeli dağıtılması gerekiyor. Aksi halde eşitsizlik algısı derinleşmeye devam edecektir. Bu nedenle komünal ve kooperatif temelli, paylaşımcı ekonomik modellerin yeniden düşünülmesi önemli bir ihtiyaç olarak ortaya çıkıyor. Ancak mevcut durumda, mücadele değerlerinin ürettiği sonuçlardan yine belirli sınıfların yararlandığı yönündeki algı oldukça güçlüdür. Bu da hareketin tabanı ile bu tabandan türeyen orta sınıflaşmış kesimler arasında bir gerilim yaratıyor. Bu gerilim yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda toplumsal ve siyasal düzeyde bir depolitizasyon sürecini de besliyor.
KÖH’ün genel yaklaşımında, kaynaklarla ve toplumla kurulan ilişki eşitleyici ve paylaşımcı bir karakter taşır. Temel perspektif tüm kaynakların gerçek sahibinin halk olduğu ve bu kaynakların yine halkın yararına, toplumun sürdürülebilirliğini sağlayacak biçimde kullanılması gerektiği yönündedir. Bu çerçevede demokratik sosyalist bir anlayışla, kaynakların toplumsal adalet ve katılımcılık temelinde değerlendirilmesi hedeflenir.
Konuyla ilgili olarak Kürt Özgürlük Hareketi’nin (KÖH) yoksulluk ve sınıf meselesine yaklaşımı bağlamında neler söylenebilir?
Bu oldukça geniş ve çok katmanlı bir konu ve tek bir yanıtla tam olarak açıklanması mümkün değil. KÖH’ün genel yaklaşımında, kaynaklarla ve toplumla kurulan ilişki eşitleyici ve paylaşımcı bir karakter taşır. Temel perspektif tüm kaynakların gerçek sahibinin halk olduğu ve bu kaynakların yine halkın yararına, toplumun sürdürülebilirliğini sağlayacak biçimde kullanılması gerektiği yönündedir. Bu çerçevede demokratik sosyalist bir anlayışla, kaynakların toplumsal adalet ve katılımcılık temelinde değerlendirilmesi hedeflenir. Ancak bugün gelinen noktada, bu yaklaşım ile sahadaki toplumsal gerçeklik arasında belirgin bir mesafe olduğu da gözlemlenebilir. Dolayısıyla KÖH’ün gelecekteki dönüşüm hattı ekonomik ve toplumsal kaynakların yeniden ele alınmasını da içermek zorunda. Bu dönüşüm, toplumun içinde bulunduğu sınıfsal farklılıkların giderilmesi ve toplumsal kimliğin güçlendirilmesi üzerinden şekillenmelidir. Burada kastedilen, bir sınıfın zenginliğinin başka bir sınıfa aktarılması değil, toplumun genelinde yoksulluk ve yoksunluk halinin azaltılması, yaşam koşullarının onurlu ve sürdürülebilir bir düzeye taşınmasıdır. Bugün Kürt siyasal alanında en çok tartışılan konulardan biri de tam olarak bu asimetriye dayanıyor: olması gereken ile mevcut durum arasındaki uçurum. Eğer gerçekten siyasal ve toplumsal bir dönüşüm hedefleniyorsa, bu dönüşümün başlangıç noktası, aynı siyasal zemini paylaştığı iddia edilen topluluklar arasındaki sınıfsal farkların giderilmesi olmalıdır.
Kürdistan belediyelerinin çoğu, devleti ve iktidarları “yerel yönetimlerde özerklik şartı” ekseninde on yıllardır adım atmaya çağırıyor. Kürt siyasetinin yerel yönetimler anlayışının yoksulluğa karşı belirli çözümler getirebileceğini düşünüyor musunuz? Belediyeler bunu neden talep ediyor? Öte yandan Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın pratik ve önerilerinden feyzle son yıllarda Kürt siyasetinde ve kurumsal tartışmalarda “kömün”, “kömünalizm”, “kooperatif” gibi iktisadi toplumsal örgütlenme terimlerini sık duyar olduk. Kürdistan’da bu temelde bir hareketlilik gözlemliyor musunuz?
KÖH’ün değerleri ve tarihsel sonuçları üzerinden şekillenmiş belediyecilik anlayışının, sosyal katılımcı bir belediyecilik modeli içermesi gerektiği açık. Belediyeciliğin yalnızca bir yönetim ya da bürokratik iktidar alanı olmaktan çıkarak, yetkilerin topluma devredildiği ve toplumun öz-yönetim süreçlerinin güçlendirildiği bir zemine evrilmesi gerekir. Bugüne kadar bu yönde belli çabalar olsa da bunun yapısallaşmış, kurumsallaşmış ve süreklilik kazanmış bir modele dönüştüğünü söylemek için henüz erken. Bu alanda çeşitli arayışlar bulunuyor fakat Kürt illerindeki belediyecilik uygulamalarının sosyal belediyecilik ve sosyal adalet üretimi konusunda henüz istenen düzeye ulaşmadığı da görülüyor. Ayrıca belediyelerin, toplumun kendi adaletini, değer üretimini, katılımcılığını ve paylaşımcılığını geliştirebileceği öznel süreçleri destekleyecek bir dönüşüm gerçekleştirmesi gerekir. Bu dönüşümün henüz tam anlamıyla gerçekleştiğini söyleyemeyiz. Bu konuda çabalar ve tartışmalar olsa da özellikle geçmiş dönemlere kıyasla bu tartışmaların daha radikal ve yapısal bir düzeye taşındığını söylemek de zor görünüyor.
Son dönemde belediyeler ve “komün” anlayışı etrafında gelişen tartışmalar, yerel yönetimlerin sahip olduğu ya da yönlendirebildiği kaynakların toplum yararına ve katılımcı bir biçimde yeniden düzenlenmesi gerektiği fikrini öne çıkarıyor. Burada “kaynak” kavramı yalnızca ekonomik değil; aynı zamanda kültürel, sosyal ve insani tüm alanları kapsıyor. Bu çerçevede yeni bir belediyecilik modelinin ortaya çıkarılması gerekiyor. Ancak mevcut durumda, Kürt illerinde belediyelerden ziyade yerel siyasal ağların, kooperatiflerin, meclis yapılanmalarının ve sivil toplum dinamiklerinin daha aktif olduğu görülüyor. Katılımcılık ve paylaşımcılık süreçleri çoğu zaman bu yerel inisiyatifler üzerinden gelişiyor. Son yıllarda bölgede uyuşturucuyla mücadele, yoksulluğa karşı dayanışma, kadına yönelik şiddet ve fuhuşa karşı çalışmalar ile gençlerin geleceğe katılımını güçlendirmeye yönelik çeşitli yerel girişimlerin ortaya çıktığı gözlemlenebilir.
Bu süreçler büyük ölçüde yerel inisiyatifler tarafından yürütülüyor ve bu durum oldukça önemli görüyorum. Çünkü bir toplum kendi dinamikleriyle harekete geçtiğinde, aynı zamanda kendi yaralarını iyileştirme ve toplumsal travmalarını aşma kapasitesini de geliştirebilir. Bu sürecin belediyeler düzeyinde yapısal bir politikaya dönüşmesi ve sürdürülebilir bir çerçeveye kavuşması elbette önemli. Bazı mahalle örneklerinde bu yönde gelişmeler de görülmeye başlandı. Özellikle savaş süreçlerinden kaynaklı göç yaşamış, yoksullaştırılmış ve geçmişte güçlü politik mobilizasyona sahip mahallelerde yerel dinamiklerin yeniden harekete geçtiği gözlemlenebilir. Bu mahallelerde çeşitli örgütlenme biçimleri ortaya çıkıyor. Toplum, uzun bir dönem boyunca zayıflatılmış olan örgütsüzlük halinden çıkarak yeniden kendini kurmaya çalışıyor. Son on yılda bu yönlü önemli bir toplumsal yeniden inşa süreci yaşanıyor diyebiliriz. Bu hareketlilik içinde Sayın Abdullah Öcalan’ın komün, kooperatif ve meclis temelli örgütlenme perspektifinin önemli bir motivasyon ve referans alanı oluşturduğu da söylenebilir. Bu perspektif olmasaydı, toplumun kendi çıkış yollarını bulması çok daha zor olabilirdi.
351. sayıyı indirmek için tıklayın.
Yayın Tarihi: 07/07/2026