Biz bu hamlenin, Modernist Marksizmin açmazlarından da kurtulmanın bir olanağını ürettiğini söylüyoruz. Çünkü biliyoruz ki “…tan kızıllığının birçok türü vardır…”
“…herkesin ağır ağır intihar edişinin ‘yaşam’ diye adlandırıldığı yere devlet diyorum…”
- Nietzsche
Foto: Medine Mamedoğlu
Marksist literatürde “halk” kavramına özel bir ilgi olduğu biliniyor. Bu ilginin arkasında, toplumdaki adaletsizlikleri üretenin temelde bir avuç kapitalist olduğuna dair Marksist tez vardır. Halka dair bu ilginin nedeni, sermayenin kişilikleştirilmesinden kaynaklanır. Sermaye kişileştikçe, halk kavramı sınıf kavramının ikamesi olarak sermayeye karşı ahlaki bir antagonizma niteliğine bürünür. Benzer bir şekilde, Marksizm üzerine yapılan çalışmalar, çoğunlukla “Marksizmin güncelliği” konusuna odaklanmaktadır. Ancak Marksizmin güncelliğine ilişkin yapılan tüm açıklamalar sanki hala sermayenin birikim rejimine odaklanmaya devam eder görünmektedir. Bu analize göre Marksizm günceldir… Çünkü, sermaye her geçen gün daha büyük bir saldırı ile artı değer üretmeye devam etmektedir ya da sermayenin doymak bilmezliği sürdükçe Marksizmin de güncelliğini kaybetmeyeceği ileri sürülür.
Bu çerçevede bu tip yaklaşımların göreli bir gücü ve elbette ki haklılığı olsa da belirli ortak bir “temsiliyet/teslimiyet” içerirler. Burada kelime oyununu kesinlikle kötülemek/küçümsemek amacı ile kullanmıyoruz. Aksine şunu söylüyoruz. Bu yaklaşımların ortaklığı, “toplumsal saha” analizini “sermayenin ölçüsü” içinde düşünmesidir. Analizin sermayenin ölçüsü içinden yapılması, antagonizmanın biyopolitik yaşamın kılcal damarlarında aranmadığı, gerekli emek-artı emek diyalektiğine indirgendiği anlamına gelir. Bunları niye söylüyoruz. Çünkü son günlerde Kürt Özgürlük Hareketinin (KÖH) hamlesi üzerine özellikle Modernist Marksistlerin…sosyalistlerin yorumları, tam da sömürgeciliği, kapitalizm analizlerinden nasıl çıkarttıklarının açık kanıtıdır. Dolayısı ile bu yorumların arkasındaki ölçü, yaşam ve direniş pratiklerini değil, neredeyse yaşamı ele geçirmeye dönük pratikleri üretmektedir. Birkaç haftadır artan ama oldukça kökleşmiş olan bir yaklaşım olarak, Türkiyeli Modernist Marksistlerin bir kısmının KÖH’ün AKP ile anlaştığı yorumlarından tutun, daha iyi niyetlilerince söylenen, KÖH’ün devlet tarafından kandırıldığına veya nihayet Kürt sorunu kalkınca ilk defa sınıf konusunu rahat konuşabileceğiz beyanlarına kadar uzanan bir yelpazede düşünceleri her yeri sarmış durumda.
Bu kısa yazımız öncelikle ana başlıklar halinde de olsa içinde bulunduğumuz duruma ilişkin temel bir çerçeve çizmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçeve tam olarak bir düzlem kurmaya yetmese de en azından bize bir düzlem kurmak için gerekli olan paradigma farklarını anlamamızı sağlayacaktır.
Öncelikle egemen Batı düşünce geleneğinin içinden düşünmeye alışkın olan Modernist Marksistler için “politik olan”, iktidar perspektifi içinde varlığın “kendini gerçekleştirme” sürecinden başka bir şey değildir. Tam da bu nedenle Modernist Marksizm, sınıfı, sınıf mücadelesinin önüne alır. Sınıfın bu ontolojik önceliği, kuvveti de çoğul bir ilişkiden arındırıp, tek bir yönüne indirger. Bu düşünce, batı felsefesinde Platon’a kadar götürebileceğimiz, “kuvvet” kavramının, “varlık”ın bir niteliği olarak anlaşılmasından kaynaklanır. Eğer kuvvet, ancak varlığın içinden okunabiliyorsa, yani söz konusu olan “varlığın kuvvetleri” ise varlık farkını, “çok anlamlı” olarak, ancak ve ancak kategorileri, türleri, cinsleri içinde gösterir. Bu da farkın, ancak ve ancak özdeşlik oluşturma ile “mümkün” olduğu anlamına gelir. Çünkü “kuvvet” artık, bağlı olduğu kategorilerin… türlerin… cinslerin dışında üretilemez olur.
İşte Modernist Marksistler, KÖH’ün varlığını, bu anlamda sadece silah ile birlikte düşünebilmelerinin nedeni budur. Bu durumda da “silah bırakma”, “kendini gerçekleştirmeden” ayrılma…bozulma olarak birdenbire bir teslimiyet ya da ihanet olarak anlaşılır.
KÖH’ün anti-sömürgeciliği, direnişten “inşa”ya uzanan bir süreçte anti-kapitalizmine içkin bir hale gelir. Çünkü modernist geleneğin diyalektiğinden de tam bir kopuş içerir.
Oysa düşünce üretimini “tekanlamlılık” içinden düşündüğümüzde her şey değişir. Varlığın tekanlamlılığının temel işlevi, farkın…tür ve cins içinde dolayımlanmadan anlaşılmasında yatar. Varolanlar bir kuvvet derecesi olduklarında artık onları kategori…cins…tür ve en nihayetinde kavram olarak düşünmeye gerek yoktur. Artık “varlığın kuvvetleri” ile değil “kuvvetin varlığı” ile düşünüyoruz demektir bu. Kuvvet en az iki olmakla, her zaman ve sadece bir ilişkidir. Ve varolanlar bir kuvvet derecesi olduğunda artık sınıfı kuran da sınıf mücadelesi haline gelir. Tersi değil…
“Varlığın kuvvetleri” ifadesi felsefede çokanlamlılık teorisyenlerinin temel aparatlarından biridir. Çokanlamlılık şuydu…varlık, birçok anlamda söylenir…Sinek ile Tanrı aynı anlamda var değildir. Aralarında ortak bir ölçüden bahsedilemez. Şöyle düşünelim; varolanları çeşitlilik içinde düşünebilmek demek, onlara belirli cins ve türlere bölmek ile olabilir ancak. Bu, kategorik bakışın en önemli yordamıdır. Aristoteles’i düşünün…Aristoteles açısından maksimum fark vardır. Ve bu ancak karşıtlık olarak kurulabilir. Dolayısı ile bu karşıtlık yolu ile analoji kurulur. Özdeşlik…analoji…karşıtlık…benzerlik ve benzeri kavramlar, işte tam da bu nedenle temsilin araçlarıdır.
Peki temsil nedir? Öncelikle temsil, bir belirlemedir; yani bir sömürgecilik faaliyeti…Herkes için aynı kabul edilen bir nesne üzerinde uzlaşı… Bu temsilin temel tanımıdır. Tanıma ve özdeşlik bu anlamda temsilin en önemli aparatlarıdır. Bir kuvvet derecesinin yani bir bedenin Spinozacı anlamda “potentia”sının homojenleştirilmesidir. Gündelik hayat açısından politik sezgilerimizi canlandıralım…Kadın’ın eve (mekana) bağlanması, bir ev/mekan bağlamında temsilin nesnesi kılınması vb. konularını düşünün. Örneğin, kadın için “ev hanımı” belirlemesi, onu ev aracılığı ile temsilin nesnesi haline getirir. Erkek için söylenmeyen bu ifadeye karşılık, erkek için bir iyi niyet göstergesi olarak başka bir ifadeyi üretmiştir. “Erkek, evine bağlı” olabilir…olmayabilir de elbette. Bir çocuk gördüğümüzde ilk sorumuz nedir? “Okuyor musun?”…Bu da çocuğun mekanda temsil nesnesi haline getirilişidir.
Bu anlamda “varlığın kuvvetleri” içinden düşündüğümüzde mekanlaştırılmış temsil nesneleri hakkında konuşuyoruz demektir. Neden büyük harfle yazdığımızın anlaşıldığını umuyoruz. Mekanlaştırılan ve temsil nesnesi haline getirilen, hakkında konuşulabilendir. Hakkında konuşabiliyorsam, yargı da üretebiliyorum demektir. Ki zaten her belirleme, bir özne-yargı ilişkisi kurmak değil midir? Örneğin, Kant, hüküm ya da yargı, temsillerin bir bilinçte birleştirilmesidir der...temsilleri bir bilinçte birleştirilmesi ile yaptığımız şey düşünmektir. Dolayısı ile Kant açısından düşünmek, yargılar üretmek ve temsilleri üretilen yargılar arasında ilişkiye sokmaktan başka bir şey değildir. Demek ki “varlığın kuvvetleri” ifadesi aslında kategori…tür…cins…karşıtlık… analoji yoluyla temsil ve yargı üretmekten başka bir şey değildir.
Bütün bunlar temsilin bir sömürgeleştirme pratiği ürettiğini gösterir. O zaman temsil-ötesi “çok anlamlılık” ile çalışmayacaktır. Artık “tekanlamlılık” düzlemindeyiz. Tekanlamlılık formülü nedir? “Varlık, söylendiği her şey için tek bir anlamda söylenir.” Bu tek bir anlam, bizim için kuvvet’tir. Varolanlar, türler…cinsler…vb. kategorilerin nesnesi değildir… Dolayısı temsilin nesnesi olma anlamında, bir tanınma nesnesi değildir. Varolanlar, bir kuvvet derecesidir. O zaman hiçbir şekilde tanınma…temsil haline gelmeyecektir. Peki burası gücünü nerden alıyor… İşte bu güç, karşılaşmadır. Kuvvet, bir temsil nesnesi olarak tanınamaz. Dolayısı ile ölçülemez. Çünkü her karşılaşma, yeni bir kuvvet diyagramı çizmenin olanaklarını açar önümüze. Yeni bir duyumsama diyagramı…ama bu diyagram temsil-ötesi olduğu için tanımanın değil karşılaşmanın eseridir. Duygulanışların diyagramından karşılaşmaların örgütlenmesi diyagramına yani ortak mefhum üretimine geçilir. İşte bu anlamda kuvvet ve karşılaşma gibi iki sıradan görünen kavram aracılığı ile temsil-ötesi yani otonomi üretebilir hale gelir.
Bütün bunların konumuz ile ilgisi ne? Yukarıda söylediğimiz gibi Modernist Marksist gelenek, yaşamı, sermayenin dolayımı ile ölçü içinden okuduğu için, her şeyde “özne için nesne üretimi”…ve bir adım ötesi olarak yaşamı ve direnişi, devletten/sermayeden taşan bir nesnellik olarak görür. Yaşamı ve direnişi, devletten ya da sermayeden taşan bir nesnellik olarak düşünmenin çok uzun bir tarihi vardır ki Batı felsefe geleneğinin özne ile yargı arasında kurduğu uzlaşıyı, devletle bir uzlaşıya doğru genişletmesi bunun en açık örneğidir. Descartes ile başlayan modern özne teorisinin yargı ile kurduğu ilişkinin, Hobbes-Kant-Hegel aracılığı ile devletle bir uzlaşmaya/sözleşmeye dönüşmediğini herhalde kimse iddia edemeyecektir. İşte Modernist Marksist gelenek tam da bu uzlaşının gereği olarak, KÖH’ü devlet/sermaye ölçüsü içinde ulus-devlet paradigmasına sıkıştırır. Ve tam da bu yüzden, bir devlet paradigmasının içinde kalarak, ulusların kendi kaderini tayin hakkına dayandığı ölçüde, harekete içkin olan silahın ötesini göremiyor. Nedir direnişin ötesi?
Yaklaşık 50 yıllık tarihine baktığımızda KÖH’ün özellikle sömürge Kürdistan kavramsallaştırması ile çıkışı onu tam anlamıyla anti-modernist hareketlere bağlar. Bu kavramsallaştırma altında KÖH’ün ilk çıkışının bilinen anlamıyla anti-sömürgeci bir çıkış olduğuna kuşku yoktur. Ancak analizimizi hareketin her gün yenilenen kavram setine bakarak yaptığımızda burada bir anlamda direnişin de ötesine geçen bir “inşa” görürüz. Burası çok önemlidir. Çünkü anti-modernist hareketlere eleştirimiz bir yanıyla, moderniteye içkin bir bağlılık oluşturması ve aynı zamanda direnişin, bir anlamda modernist diyalektikte olduğu gibi karşıtlığın içinde örülmüş olmasıdır. Yani anti-modernist hareketler temel bir diyalektik karşıtlıktan da kopamamıştır. Dolayısı ile KÖH’ün “inşa” kavramını paradigmanın kavram setine dahil edişi, bize başka bir şey daha söylemektedir. Burada, Marksist bir yaklaşımın içinden düşünmeye devam ederek bize söyleneni şu şekilde ifade edebiliriz. Bu diyalektik karşıtlık düzeyinden çıkış… ya da daha doğru kelimeyle kopuş olmadan kapitalist bir makinenin dışarısını üretme olanağı da yoktur. O yüzden direniş her ne kadar bize çok güçlü bir ifade gibi gözükse de “inşa” kavramı, direnişi de aşan bir kopuşa karşılık gelir. İşte bu kopuş, Otonomist Marksizmin kavramlaştırmasını kullanırsak “alter-modernite” kopuşudur. Alter-modernite kavramlaştırması, basit bir karşıtlık diyalektiğinin ötesinde çalışır. Kabaca söylersek, her ne kadar kapitalist küreselleşmeye karşı, küreselleşme karşıtı bir hareket, doğru ve anlamlı bir ilk çıkış gibi gözükse de bir karşı-küreselleşme inşa edilmediği müddetçe dışarının düşüncesini üretemeyiz. İşte KÖH’ün inşa kavramı, tam da bu anlamda Ortadoğu’dan çıkıp, tüm dünyaya uzanan bir yaratım kavramıdır. Bu KÖH’ün alter-modernitesidir. İşte hareketin “demokratik modernite” kavramlaştırması da bu anlamda bir alter-modern inşa projesidir. Bu durumda KÖH’ün bilinen anlamıyla anti-sömürgeci bir hareket olmadığını söylediğimizde aslında şunu iddia etmiş oluyoruz. KÖH’ün anti-sömürgeciliği, direnişten “inşa”ya uzanan bir süreçte anti-kapitalizmine içkin bir hale gelir. Çünkü modernist geleneğin diyalektiğinden de tam bir kopuş içerir.
O zaman bizim ihtiyacımız, yaşamı ve direnişi, temsil ve nesne olarak belirlemek (sömürgeleştirmek diye okuyun) yerine, direnişin ötesine geçen bu kaçış çizgilerinin ürettiği öznellik üretimine odaklanmaktır. KÖH’ün ilk çıkışından itibaren hiçbir zaman verili…adaletli…direngen bir Kürt halkına bağlanmadığı herkesçe biliniyor. Burada söz konusu olanın, direnişin “var olmayan bir halka” seslenmesi olduğu…bunun bir halk “inşa”sı olduğu…ve bunun da ancak ve ancak “öznellik üretimi” ile çalışabileceğini görmeye başladığımızda, KÖH’ün politik bedeninin de sadece silahtan ibaret olmadığını görebileceğiz. Bir politik bedeni, “kendisini belirleyen biçimle, belirlenmiş bir töz ya da özne olarak, sahip olduğu organlar ya da icra ettiği işlevlerle tanımlarsak“, aslında aynı hataya düşeriz. Politik beden, Deleuze ve Guattari’den hareketle, “şu ya da bu hareket ve durağanlık, hız ve yavaşlık ilişkileri altında ona ait olan maddi öğeler kümesiyle (boylam), şu ya da bu kudret ya da güç derecesi altında yeter olduğu yeğin duygulamlar kümesiyle (enlem) tanımlanır.” İşte bu, bedenin haritalanmasıdır. Dolayısı ile KÖH haritalandırıldığında bir yandan silahlı hareketi de içinde barındıran bir maddi kümelenmeyi…yani enlemi görüyoruz… bir yandan da üretilen öznelliklerin duygulamlar kümesini…yani öznellik üretimini…yani boylamını görüyoruz.
Bütün bunlar bize Marksist anlamda şunları söylemektedir aslında. Yazının başında dile getirdiğimiz “Marksizmin güncelliği” sorununa paradigmatik bir farkla itiraz geliştiriyoruz… Marksizmin güncelliği, sermayenin saldırısının güncelliğinden gelmemektedir artık…Direnişlerden ve direnişlerin ötesine geçen kaçış çizgisi üretimleri…alter-modernite pratikleri anlamına gelmektedir. İşte KÖH’ün paradigması ve kavram setinin, Marksizmin güncelliğini bize duyuracak şekilde dünyanın her yerinde direnişleri ve bu direnişlerin ötesine geçen alter-modern inşa pratiklerini üretecek güçte ve yeğinlikte olduğunu düşündüğümüz için hareketin hamlesinin silah bırakma olmadığını söylüyoruz. Açıkçası, KÖH’ün hamlesinin silah bırakmaya indirgenemeyecek kadar güçlü bir hamle olduğunu söylemeliyiz. Burada asıl hamle, gücün, çokluğa ait olmasına ilişkindir. Gücün çokluğa ait oluşu, strateji üretiminin de yaratılan öznellik üretimleri olarak çokluğa ait olduğunun ifadesidir. İşte bu, KÖH’ü Marksist bir sınıf/sınıfsızlaşma hareketi yapan olgudur.
Stratejinin, çokluğa ait oluşu, yaratılan/yaratılacak öznelliklerin daha güçlü kurumlar üretmesi anlamına gelir. Burada “kurum” kavramının, herhangi bir idari/devlet organizasyonu anlamına gelmediği gibi “sivil toplum örgütleri” anlamına da gelmediği vurgulanmadır. Kurum, ortaçağ düşünürü Duns Scotus’un “Hecceite” kavramından hareketle, bir bedenleşme/bireyleşme pratiğidir. KÖH için bu bedenleşme/bireyleşmenin ürettiği kurum, “otonom meclis”tir. Artık otonom meclisler, enlem olarak “yeni” bir maddi kümelenme ve boylam olarak “yeni” bir duygulam/öznellik üretiminin politik bedenidir. Bu, politik bedenin, güçlü öznellikler üreten kurumlar yoluyla, “genel zekasını”, özgürlüğün ve eşitliğin yeni araçlarına dönüştürmenin de olanaklarını üretmeye aday olduğunu gösterir bize.
Bu yazının sınırlarını çok aşacak olmakla birlikte, politik bedene ilişkin bu analizin arkasında Batı düşünme biçimine stratejik bir itiraz oluşturan güçlü bir gelenek olduğu unutulmamalıdır.
Yine çok ayrıntılı analizlere giremeyecek olsak da şunun da vurgulanması gerekecektir. Politik olanın bu haritalanması, bedenin “şey durumlarına”… momentlerine… uğraklarına indirgenemez. Çünkü yukarıda söylediğimiz gibi kuvvetin, varlığın bir niteliği olmamasının bir diğer sonucu, kuvvetin salt edimsel bir durum içinde değil, virtüel eğilimleri ile birlikte değerlendirilmesini gerektirir. İşte bu nedenlerle karşılaşmaların örgütlenmesi olarak otonom meclisler, aslında ortak varoluşlarımız olmaları anlamında, öznelerin birbiriyle girdiği ilişkiye de indirgenemeyecek ve dahası uzanımsal bir güç olarak tüm Türkiye halklarına da etki üretecektir. Bir politik bedenin Spinozacı anlamda etkileme ve etkilenme kudretleri, onun salt edimsel durumundan hareketle analiz edilemeyeceği için, tam da bu etkileme/etkilenmelerin üreteceği yeni bedenleşme eğilimleri/pratikleri anlamında virtüel bir gücü de beraberinde getirecektir.
Biz bu virtüel gücün, “çoğul bir ontolojinin” olanağı olacağına, dahası bu fırsatın, komünalizmin erdemine dönüşeceğini… “gücün yeni bir imgesine” dönüşeceğini iddia ediyoruz.
İşte bu nedenlerle de Kürt Özgürlük Hareketinin “hamlesinin” silah bırakmaya indirgenemeyeceğini… bu hamlenin tam da politik bedenin kendisini olumlamasının politik pratiği olması anlamında stratejinin çokluğa devredilmesi olduğunu söylüyoruz. Bu anlamda sadece belirli “bir mekana” seslenmediğini…aslında söz konusu olanın tam da mekan değil, “coğrafyanın” üretildiği/yaratıldığı, yeni bir düzlem olduğu… hamle ile aslında Deleuze-Guattarici anlamda “bir nakarat” üretildiğini…en azından bunun deney ve yaşantılamasının olanaklarının söz konusu olduğunu söylüyoruz. “Nakarat”, burada Nietzscheci ebedi dönüş ile bağlantılıdır. Molar bir halk değildir söz konusu olan…bu bir “azınlık-oluş”tur. Bu anlamda azınlık-oluş, tarihsel bir halka seslenmez… Aksine varolmayan bir halka çağrıdır bu… Kaldı ki zaman, Kant’taki gibi a priori bir form değildir artık…Tersine…nakarat, her defasında farklı zamanı yaratan a priori biçimdir. İşte bir halkın inşası bu anlama gelir. Ve işte belki de ilk defa, yazının başında alıntıladığımız Nietzsche’nin sözü değişmiştir. Yaşam, devletlerin hıncından kurtulur… Çünkü “göçebe savaş makinesi”, savaşla ilgili olmaktan çok, devrimci ya da sanatsaldır.
Son olarak da aslında, “Marksizmin güncelliği”nin, tam da direnişin ötesinin “fırsatları” anlamında belki de ilk defa yakıcı bir şekilde önümüzde durduğunu söylüyoruz. Bu yakıcılık gücünü, devletin/sermayenin olumsuzlamasından değil, politik bedenin kendini olumlamasından almaktadır.
O zaman problematik/sorunsal şudur… Türkiyeli Marksistler, gelinen noktada, çokluğa ait olan strateji gücünün karşısında nasıl konumlanacaktır? Bu hamleyi anlamayarak ve devletli düşünce geleneğini devam ettirerek; sürecin, devletin/toplumun demokratikleşmesine dönüşmeyeceğini…devletin yapması gerekenleri yapmayacağını…dahası kandırıldığımızı düşünerek… çokluğa ve strateji üretme gücüne sırt çevirerek, kapitalizmin özne için nesne ürettiğini sanmaya devam edecek ve tam da bu sürecin özneleri/tüketicileri mi olacaklar? Yoksa, devletsiz bir düşünmenin koşullarını yaratmaya… yani mümkün deneyin değil, gerçek deneyin öznelliklerini…kurumlarını üretmeye mi koyulacaklardır?
Sonuç olarak biz bu hamlenin, Modernist Marksizmin açmazlarından da kurtulmanın bir olanağını ürettiğini söylüyoruz. Çünkü biliyoruz ki “…tan kızıllığının birçok türü vardır…”
Yayın Tarihi: 22/03/2025